نفس ناطقه انسان دارای 4 مرتبه است که در یک بیت جمع شده است:
نفس اماره و لوامهست و دیگر ملهمه
مطمئنه با سه دشمن در یکی پیراهنست[1]
این مراتب در قرآن کریم بیان شده که عبارتند از:
1. نفس امّاره
نفس امّاره همان طبیعت اوّلیّهای است که صاحبش را به خواستهها و دستورات بسیاری که مورد پسند خدا نیست وامیدارد. خداوند(عزّ و جلّ)به نقل از حضرت یوسف(علیه السلام) فرموده است: {وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي}؛[2] من هرگز خودم را تبرئه نمىكنم كه نفس سركش، بسيار به بدیها امر مىكند، مگر آنچه را پروردگارم رحم كند.
مادر بتها بت نفس شماست
ز آن كه آن بت مار و اين بت اژدهاست[3]
2. نفس لوّامه
نفسی که صاحب خود را هنگام ارتکاب خطا، حرام، منکرات و تمام چیزهایی که رضای خداوند(جل جلاله) در آن نیست ملامت میکند. مرتبۀ این نفس از نفس امّاره بالاتر است. نفس لوّامه بعد از شروع تزکیه و تهذیب نفس به دست میآید و چون این نفس در پیشگاه الهی دارای فضیلت و ارزش است، در سورۀ قیامت بدان سوگند یاد کرده است: {لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ}؛[4] سوگند به روز قیامت و سوگند به نفس ملامتگر.
3. نفس ملهمه
نفس ملهمه، نفسی است که سالک بعد از ملامت بسیارِ نفس امّاره و مجاهدتهای سخت و طولانی، به تدریج نیروی تشخیص حق از باطل را در خود احساس میکند.
خداوند(عزّ و جلّ)در قرآن فرموده است: {يَا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيم}؛[5] ای کسانیکه ایمان آوردید! اگر تقوای الهی را پیشه کنید، برایتان نیرویی قرار میدهد که خوب را از بد بشناسید و گناهانتان را میپوشاند و شما را میآمرزد. در جای دیگر قرآن میفرماید: {وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ}؛[6] پرهیزگار باشید تا خداوند از علمش به شما بیاموزد.
خداوند به این مرتبه از مراتب نفس در سورۀ شمس اشاره فرموده: {وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها}؛[7] سوگند به نفس انسان و خداوندی که آن را موزون آفرید و به او تمییز خوشبختی و بدبختیش را الهام فرمود.
4. نفس مطمئنّه
نفس مطمئنه، نفسی است که در جایگاه صدق و در جوار خداوند پادشاه مقتدر قرار گرفته است. نفسی است ملکوتی و کلّی الهی که روح يقين، او را در برگرفته و شکّ و تردید در آن راه ندارد و حقیقت وحدت وجود برای او حلّ شده است. خداوند سبحان فرموده است: {يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً}؛[8] ای نفسی که آسوده خاطر هستی، درحالیکه هم تو از پروردگارت خوشنودی و هم او از تو خوشنود است، بهسوی او برگرد.
برگرفته از کتاب نجوای سالکان شرح مناجات خمس عشر امام سجاد (علیه السلام)
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی(دامظله)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. سنایی غزنویی، دیوان حکیم سنایی غزنوی، ص 373.
[2]. یوسف (12)، آیۀ 53.
[3]. مولوی، مثنوی معنوی، ص 33.
[4]. قیامت (75)، آیات 1 و 2.
[5]. انفال (8)، آیۀ 29.
[6]. بقره (2)، آیۀ 282.
[7]. شمس (91)، آیات 7 و 8.
[8]. فجر (89)، آیات 27 و 28.
