فواید عرفان عملی
سالک الی الله وقتی به مرتبۀ عرفان عملی میرسد، در اثر عمل به دستورات سلوکیِ استاد کامل به نتایج مهمی دست مییابد. در این مطلب به شرح دو مورد از آنها میپردازیم:
عرفان عملی در طبع و قلب سالک، بینیازی از خلق ایجاد میکند. وقتی سالک از اخلاق نظری به عملی و از آن به عرفان نظری و عملی قدم گذارد، پس از مدتی عمل به دستورات سلوکی و کسب صفای باطن، در دلش غنای طبیعی ایجاد میشود؛ یعنی نوعی بینیازی از مردم ایجاد شده و در همۀ امور تنها خدا را ملجأ و پناهگاه خود میداند.
تمام نعمتها را هم از سوی خدای سبحان میبیند. تمام توجهات درونی سالک که قبلاً به سوی خلق بوده، در سیر عرفان عملی به سوی خالق متوجه میشود. در نتیجه همۀ حمد و سپاس و شکرش در خداوند(عز و جل) منحصر میشود.
در این حالت، سالک پی میبرد که بیشتر سپاسگزاریها و تشکر کردنهای بیش از اندازۀ مردم در زندگی روزانه، در رفت و آمدها و مهمانیها، در خرید و فروشها و معاملات و … ناشی از تعارف و تکلف است.
البته اغلب این تعارفات با خواستۀ باطنی تعارف کننده مطابقت ندارد؛ یعنی علیرغم اینکه افراد در خرید و فروش یا دعوت به مهمانی و مسائلی از این قبیل اصرار بر تعارف دارند، ولی در واقع خلاف آن را در دل اراده کردهاند و این نوع رفتار یکی از مصادیق دروغ و حتی دورویی و نفاق است.
از طرفی، افراد در رفت و آمدها و گفتوگوها برای برآورده شدن نیازهای خود توسط یکدیگر، از هم تشکر میکنند، ولی حاضر نیستند از خدای متعال که منشأ برآورده شدن نیازهاست در ظاهر و باطن تشکر کرده و حمد او را به جای آورند. اینها در دلشان برای مخلوق بهطور مستقل، قائل به اثر بوده و بر همین اساس گرفتار شرک خفی هستند.
توحید افعالی و سپاسگزاری از مردم
حدیث «من لم یشكر المنعم من المخلوقین لم یشكر الله(عز و جل)» باور سالک را تغییر نمیدهد، بلکه آن را بر توحید افعالی تفسیر میکند. مردم بدون توجه به معنای توحیدی این حدیث شریف در تشکر از کسی که خدمت کرده، سپاسگزاری میکنند.
این حدیث تنها در وادی توحید افعالی قابل تفسیر است؛ یعنی کسی که به توحید افعالی رسیده و همه چیز را از خدا، برای خدا و به سوی خدا میبیند، تشکر از خلق را نیز در طول سپاسگزاری از خدا میداند و موقعی که از کسی بابت موضوعی تشکر میکند برای او استقلال اثر نمیبیند، بلکه تنها خدا را منشأ و منبع جاری شدن فیض میبیند؛ از اینرو تشکر او از مخلوق، در واقع همان تشکر و سپاسگزاری از خداوند متعال است.
سالک الی الله هم چون به توحید افعالی رسیده، تشکر از مخلوق را تشکر از خداوند خالق میداند. او اگر به زبان قال از مخلوقات الهی تشکر میکند، در واقع زبان حالش سپاس و حمد خداوند است. سالک در این حالت سبب را نمیبیند، بلکه توجه اصلیاش به مسببالاسباب و خداوند متعال است.
شكر او شكر خدا باشد یقین
چون به احسان كرد توفیقش قرین
ترک شكرش ترک شكر حق بود
حق او لا شک به حق ملحق بود
شكر مىكن مر خدا را در نعم
نیز مىكن شكر و ذكر خواجه هم
رحمت مادر اگر چه از خداست
خدمت او هم فریضه ست و سزاست
در قیامت بنده را گوید خدا
هین چه كردى آن چه من دادم تو را
گوید اى رب شكر تو كردم به جان
چون ز تو بود اصل آن روزى و نان
گویدش حق نه نكردى شكر من
چون نكردى شكر آن اكرام فن[1]
سالک از رسومات عرفی عوام در تعارفات مهمانی تبرّی و بیزاری میجوید، چه از صاحبخانه و چه از مهمانان. سالک الی الله از عادتها، رسومات اجتماعی عادی و حالتهایی که مردم دارند، پیروی نمیکند. سالکی که با مردم اختلاط میکند، دستش از همهجا خالی میشود.
سید بحرالعلوم(رضوان الله علیه) در رسالۀ سیر و سلوک، ترک عادت را نخستین گام سلوک میداند.[2] حتی نماز واجب، نماز شب یا هر نماز و عمل خیری را نباید از روی عادت انجام دهیم؛ از اینرو سفارش کردهاند وقتی میخواهید نماز بخوانید، بگویید آخرین نمازی است که میخوانم تا برایت عادت نشود.
بگو معلوم نیست بعد از این نماز زنده باشم یا نه؛ چون شاید بعد از این نماز مانند خیلی از افراد بمیرم. امیرالمؤمنین(علیه السلام) میفرماید:
«إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَلْیصَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ»؛[3] هرگاه یکی از شما به نماز میایستد، باید نماز وداعی بخواند.
بنابراین هر کاری میکنی بگو آخرین کار من است. فرمایش سید بحرالعلوم(قدس سره) نشان میدهد که رها شدن سالک از عادات و رسوم غلط اجتماعی و خانوادگی چقدر میتواند باعث پیشرفت و ترقّی او در سلوک شود.
چون میبیند همۀ کلمات و تعارفات اجتماعی مردم پر از شرک است و بهجای توجه به مسبب حقیقی، به اسباب توجه میکنند، در حالی که باید توجه قلبی و درونی مردم به مسبّب و خداوند متعال باشد که سر منشأ همۀ نعمتهاست؛ لذا سالکان راه الله نباید خود را با مردم یکی کرده و در تعارفات مهمانیها و سایر مراسمها با آنان همراهی کنند، بلکه قلباً و قالباً شکر را در ذات احدیت منحصر بدانند.
برگرفته از کتاب مشکات دل شرح «المطالب السلوکیه»
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. مولوی، مثنوی معنوی، ص 938.
[2]. محمد مهدى بحر العلوم، رسالۀ سير و سلوک، ص 145.
[3]. ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص 118.
