ارزش اطعام و افطاری دادن در اسلام
اطعام یک لفظ عامی است که شامل افطاری و غیر افطاری میشود. افطاری چه در ماه رمضان و چه در غیر ماه رمضان باشد، فرقی ندارد. پس منظور عموم اطعام است؛ یعنی چه در ماه رمضان و چه غیر ماه رمضان، یک وعده صبحانه، ناهار یا شام از شخصی پذیرایی شود، خواه فقیر باشد یا غنی؛ مثلاً برادر شما خیلی ثروتمند است، او را به خانه دعوت کنید، اطعامش کنید، این نوعی صله ارحام است. حتماً که نباید ما طعام را مخصوص فقرا، محرومین و مستضعفین بدانیم؛ ولی آنچه مهم است نیت اطعام است. نیت باید برای خدا باشد.
درباره اهلبیت(علیهم السلام) داریم که سه روز متوالی روزه گرفتند، هر روز وقت افطار، نیازمندی در خانه را میزد، اهلبیت(علیهم السلام) هر سه مرتبه، پشت سر هم، وقت افطار غذای خود را به آنها میدادند و خودشان چیزی برای افطار نداشتند.
چون این اطعام و بخشش غذا از روی عشق و محبت به خدا بود، آیاتی از سوره انسان نازل شد که آیه: {وَ يُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلىٰ حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً إِنَّمٰا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اَللّٰهِ لاٰ نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُكُوراً}؛[1] و غذاى (خود) را با اينكه به آن علاقه (و نياز) دارند، به «مسكين» و «يتيم» و «اسير» مىدهند! (و مىگويند:) ما شما را به خاطر خدا اطعام مىكنيم و هيچ پاداش و سپاسى از شما نمىخواهيم! از جمله این آیات است.
اگر شما هم دست یک نفر را گرفتی و با راه خدا آشنا کردی، میتوان گفت که او را از یتیمی بیرون آوردی. استاد هم در واقع ایتام آل محمد(علیهم السلام) را سرپرستی میکند. به آنها خوراک معنوی میدهد و با دستورات سلوکی به رشد معنوی آنها کمک میکند. فیض کاشانی در رساله زادالسالک در دستور هفتم میفرماید:
محافظت بر انفاق حق معلوم از مال، اعنی مقرر سازد که هر روز یا هر هفته یا هر ماه چیزی به سائل و یا محروم میداده باشد بهقدر مناسب مال؛ چنانچه اخلال به آن نکند و اگر کسی را نیز به آن مطلع نسازد بهتر است {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ }؛[2] آنان که بر دارایی ایشان حق مشخصی بر درخواستکنندگان میباشد. ففی الحدیث: «انه غیر الزکاة»؛[3] در روایتی آمده است که حق اشاره شده در آیه غیر از زکات است.[4]
یکی از کارهای واجب برای سالکان این است که روزانه، هفتگی یا هر ماه مقداری پول نقد یا جنس بپردازند. خداوند در آیه فوق کار را آسان کرده است و نگفته حتماً هر روز پرداخت کنند؛ بلکه اختیار با خودشان است، یا روزبهروز مبلغی را مشخص کنند که در تمام سال باید همان مقدار را بدهند و اگر بخواهند بیشتر بدهند، اختیار با خودشان است؛ اما کمتر از آنکه معین کردند نباید بدهند. اگر روزبهروز یا هفتهبههفته نخواستند، میتوانند ماهیانه بپردازند. چقدر خوب است که حق معلوم را مخفیانه به صاحبش برسانند تا اخلاص را رعایت کرده باشند.
در حالات سید محمد باقر شفتی(رحمةالله) که اهل کرامت و مقامات عالی بوده است، گفتهاند: «تمام مقامات عالیاش از اینجا شروع شد که روزی بازار رفته بود برای خودش غذایی آماده کند، پول نداشت تا برود گوشت بخرد و به خانه بیاورد، پولش بههمین مقداری میرسید که یک سیرابی بخرد و بیاورد. سیرابی را خرید در مسیر برگشت یک سگ گرسنه با چند بچهاش را دید که پستان مادرشان را میمکند؛ ولی شیر نداشت تا سیر شوند.
سید محمدباقر شفتی(رحمةالله) با خودش گفت: احمد! این بچههای سگ واجبتر است که سیر شوند یا خودت؟ سید محمد باقر شفتی(رحمةالله) غذا را جلوی سگ گذاشت، تا بخورد. سگ خورد و در پستانش شیر آمد و بچههایش را شیر داد و سرحال شدند». میگویند این مقاماتی که سید محمد باقر شفتی(رحمةالله) پیدا کرد از همین سیرابی بود که به سگ داده بود، حالا گاهی اوقات هم میبینی اطعامِ طعام، یک چیز کوچکی هست؛ ولی وقتی با خلوص باشد، این همه بازدهی دارد.
آزادی از دوزخ
حضرت عبدالعظيم گفت: امام هادى(علیه السلام) فرمود: هنگامى كه خداوند(عزوجل) با موسى بن عمران(علیه السلام) سخن مىگفت، حضرت موسى(علیه السلام) فرمود: «إلهى! فَما جَزاءُ مَن أطعَمَ مِسكيناً ابتِغاءَ وَجهِكَ؟»؛ پروردگارا! پاداش كسى كه براى رضاى تو، نيازمندى را اطعام كند، چيست؟
خداوند(عزوجل) فرموده است: «آمُرُ مُنادِياً يُنادى يَومَ القِيامَةِ عَلى رُؤوسِ الخَلائِقِ: إنَّ فُلانَ بنَ فُلانٍ مِن عُتَقاءِ اللَّهِ مِنَ النّارِ»؛[5] روز قيامت، فرمان مىدهم منادی در بین خلایق فرياد بزند كه اين شخص، از آزادشدگان دوزخ است.
بهرهمندی از مغفرت و بخشش گناه
حسین بن نُعَیم صحاف میگوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود: «أَ تُحِبُّ إِخْوَانَكَ يَا حُسَيْنُ؟»؛ اى حسين! آیا برادرانت را دوست دارى؟
پاسخ دادم: «بله».
امام(علیه السلام) فرمود: «تَنْفَعُ فُقَرَاءَهُمْ؟»؛ به مستمندانشان سود میرسانى؟ گفتم: بله.
امام(علیه السلام) فرمود: «أَمَا إِنَّهُ يَحِقُّ عَلَيْكَ أَنْ تُحِبَّ مَنْ يُحِبُّ اللَّهُ، أَمَا وَ اللَّهِ، لَا تَنْفَعُ مِنْهُمْ أَحَداً حَتّى تُحِبَّهُ»؛ همانا بر تو لازم است كه دوست داشته باشى كسی را كه خدايش دوست دارد، همانا به خدا به هيچ يک از آنها سود نرسانى جز آنكه دوستش داشته باشى.
امام(علیه السلام) ادامه داد که: «أَتَدْعُوهُمْ إِلى مَنْزِلِكَ؟»؛ آيا آنها را به منزلت دعوت میكنى؟
گفتم بله من هیچگاه غذا نمیخورم مگر اینکه دو یا سه نفر، کمتر یا بیشتر با من همسفرهاند.
امام(علیه السلام) فرمود: «أَمَا إِنَّ فَضْلَهُمْ عَلَيْكَ أَعْظَمُ مِنْ فَضْلِكَ عَلَيْهِمْ»؛ همانا فضيلت آنها بر تو بيش از فضيلت تو بر آنهاست.
حسین بن نُعَیم گفت: «فدایتان شوم! من از غذای خودم به آنان میدهم و خانهام را در اختیار آنان قرار میدهم، با این وجود میفرمایید: لطفی که آنان به من میکنند، بیش از لطفی است که من به آنان میکنم؟
امام(علیه السلام) پاسخ داد: «نَعَمْ، إِنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا مَنْزِلَكَ، دَخَلُوا بِمَغْفِرَتِكَ وَ مَغْفِرَةِ عِيَالِكَ وَ إِذَا خَرَجُوا مِنْ مَنْزِلِكَ، خَرَجُوا بِذُنُوبِكَ وَ ذُنُوبِ عِيَالِكَ»؛[6] آرى! هـر گـاه به منزلت درآيند، همراه با آمرزش برای تو و عيالت درآيند و چون از منزلت بيرون روند با گناه تو و عيالت بيرون روند (گناه را از شما بزدايند).
ثواب اطعام
در قرآن کریم بر مسئله اطعام فقرا تأکید ویژهای شده است. در قرآن کریم یکی از علل دوزخیشدن اطعام نکردن مساکین بیان شده است {وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ اَلْمِسْكِينَ}؛[7] و اطعام مستمند نمىكرديم. در مقابل، چنان ثواب بسیاری برای اطعام بیان شده که غیر از خداوند پاداش آن را نمیداند. امام صادق(علیه السلام) فرموده است: «مَنْ أَطْعَمَ مُؤْمِناً حَتّى يُشْبِعَهُ، لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ مَا لَهُ مِنَ الْأَجْرِ فِي الْآخِرَةِ، لَامَلَكٌ مُقَرَّبٌ و لَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، إِلَّا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ»؛[8] هر كه مسلمانى را غذا دهد تا سير شود، از پاداش آخرت او جز خدا، پروردگار جهانيان، هيچ كس؛ حتى فرشته مقرّب و پيامبر مرسل، خبر ندارد.
شما میدانید اگر یک روزهدار را افطار بدهی چقدر ثواب دارد!؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده است: «مَنْ فَطَّرَ فِي هَذَا الشَّهْرِ مُؤْمِناً صَائِماً كَانَ لَهُ بِذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ(عزوجل) عِتْقُ رَقَبَةٍ وَ مَغْفِرَةٌ لِمَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِه»؛[9] هر کس از شما در این ماه روزهداری را افطار دهد؛ خدای تعالی پاداش عملش را ثواب یک بنده آزاد کردن و آمرزش گناهان گذشته او قرار خواهد داد.
یکی از کفارههای افطار عمدی روزه ماه مبارک رمضان این است که انسان یک بنده، خریده و در راه خدا آزاد کند. البته در این شرایط فعلی ِما، مثل آن صدر اسلام که جنگ زیاد بود و اسیر زیاد میگرفتند، بعد آن بنده مسلمان میشد و آن را آزاد میکردند، الآن به آن وضعیت نیست. پیامبر(صلی الله علیه و آله)میخواهد بفرماید شما یک نفر را افطار بدهی ولو یک دانه خرما، این مثل این است که بندهای را خریدهای و در راه خدا آزاد کردهای و گناهانت بخشیده میشود.
بعد اصحاب گفتند: یا رسولاللّه! ما تمکن نداریم که برویم سفره افطار پهن کنیم و پذیرایی مفصل داشته باشیم. پیامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود: «إِنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى کَرِیمٌ یُعْطِی هَذَا الثَّوَابَ مِنْکُمْ مَنْ لَمْ یَقْدِرْ إِلَّا عَلَى مَذْقَةٍ مِنْ لَبَنٍ یُفَطِّرُ بِهَا صَائِماً أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ مَاءِ عَذْبٍ أَوْ تُمَیْرَاتٍ لَا یَقْدِرُ عَلَى أَکْثَرَ مِنْ ذَلِک»؛[10] خداى تبارک و تعالى چندان کریم است به کسى از شما که نتواند جز با جرعه شیر، یا شربت آب گوارایى، یا چند دانه خرما روزهدارى را افطارى دهد و بر انفاق چیزى بیش از این قادر نباشد، همین ثواب را عطا مىکند.
اگر افطار کافی نداری، یک دانه خرما را که میتوانی بدهی، یک آب گرمی به او بدهی تا افطار خود را باز کند؛ چون مستحب است انسان برای شروع افطار با یک خرما افطار کند، یا با یک آب گرمی شروع کند.
برگرفته از کتاب نفحات رحمانی
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی (دام ظلّه)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. انسان (76)، آیات 8 و 9.
[2]. معارج (70)، آیات 24 و25.
[3]. کلینی، کافی، ج3، ص498.
[4]. فیض کاشانی، زاد السالک، ص84.
[5]. شیخ صدوق، امالی، ص207.
[6]. کلینی، کافی، ج2، ص202.
[7]. مدثر (74)، آیه 44.
[8]. کلینی، کافی، ج2، ص201.
[9]. شیخ صدوق، من لا يحضرهالفقيه، ج2، ص135.
[10]. شیخ صدوق، من لا يحضرهالفقيه، ج2، ص135.
