3 دلیل واجب شدن روزه ماه رمضان
برای احکام الهی علل و حکمتهایی است که عقل بشری توان فهم همه آنها را ندارد. از طرف دیگر شارع مقدس همه را بیان نکرده است. روزه از احکام مسلّم دین وحکمتهایی دارد که فقط خداوند علیم بدان آگاه است. برخی که به فلسفه احکام الهی علم ندارند چهبسا به زبان یا قلب، احکام را مورد نقد قرار دهند و روزه را به صلاح آدمی ندانند؛ چنانکه برخی به ظاهر روشنفکر بعضی احکام الهی را زیر سؤال میبرند و عقل بشریِ خویش را ملاک درستی یا نادرستی احکام قرار میدهند، در حالی که به تجربه برای همه ثابت شده که عقل بشری خطاپذیری کمی ندارد،
چهبسا برخی امور را که عقل صحیح پنداشته، در آینده، نادرستی آن کشف شده و بعضی را هم که نادرست میدانسته، صحت و درستی آن آشکار گشته است؛ بنابراین عقل بشری را نمیتوان برای درستی یا نادرستیِ احکام پروردگار ملاک قرار داد؛ بلکه باید آنچه وحی الهی بر پیامبرانش نازل کرده را أخذ نمود و درباره حکمت و علل آن کنجکاوی ننمود؛ زیرا آنچه خیلی مهم است یقینی بودن این احکام از جانب مشرع اصلی است نه فهم قاصر ما؛ در نتیجه وظیفه بندگان خدا عمل به دستورات اوست، بدون چون و چرا.
در آیات و روایات برای بعضی از احکام حکمتهایی بیان شده است که نشان دهنده حکمتدار بودن احکام الهی است. از جمله احکام الهی که برای آن حِکم و عِللی ارائه شده، روزه است. از حکمتهایی که برای روزه در آیات قرآن و روایات معصومین(علیهم السلام) بیان شده میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
الف: تثبیت اخلاص
در اینباره حضرت فاطمه(سلام الله علیها) فرموده است: «ففَرَضَ … الصِّیامَ تَثبْیتاً لِلْاخْلاصِ»؛[1] خداوند روزه را برای تثبیت اخلاص واجب کرده است. یکی از آفات اعمال، مسئله ریا است که غالب مردم و حتی اهل سلوک کموبیش گرفتارند. یکی از راههای درمان ریا و کسب ملکه اخلاص، روزهداری است. شاید وجه آن هم این است که روزه امری مخفی است که آشکار کردن آن دست خود فرد است و با کتمانِ روزهداری، اخلاص خویش را تثبیت میکند.
ب: محفوظ ماندن
در قرآن کریم پس از بیان حکمِ وجوب روزه، خطاب به مؤمنان میفرماید: {{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}؛[2] اى افرادى كه ايمان آوردهايد! روزه بر شما نوشته شده، همانگونه که بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهيزگار شويد. تقوا از «وَقَی یَقِی وِقَایَةً» به معنای مصونیّت و محفوظ ماندن است؛ یعنی امید است شما از آسیب و گزند نفس اماره و شیاطین بهواسطۀ روزه گرفتن در امان باشید.
در واقع روزه یک سپر و محافظ است و نفس اماره و شیاطین مثل حیوانات درندهای هستند که قصد آزار و آسیب رساندن به سالک را دارند. این روزه شبیه قفس برای نگه داشتن این دشمنان درونی و بیرونی است و سالک را حفظ میکند؛ بههمین جهت پرهیزکاری، لازمۀ روزه است. روزه ملکۀ تقوا را در وجود سالک تثبیت میکند. وقتی ملکۀ تقوا در وجود سالک مستقر شد از شرّ هوای نفس و شیاطین آسوده میشود و دیگر نمیتوانند به سالک آسیب برسانند.
ج: درک فقر آخرت و …
در روایتی، امام رضا(علیه السلام) میفرماید:
«إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّوْمِ لِكَيْ يَعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَيَسْتَدِلُّوا عَلَى فَقْرِ الْآخِرَةِ وَ لِيَكُونَ الصَّائِمُ خَاشِعاً ذَلِيلًا مُسْتَكِيناً مَأْجُوراً مُحْتَسِباً عَارِفاً صَابِراً عَلَى مَا أَصَابَهُ مِنَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَيَسْتَوْجِبَ الثَّوَابَ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْإِمْسَاكِ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ لِيَكُونَ ذَلِكَ وَاعِظاً لَهُمْ فِي الْعَاجِلِ وَ رَائِضاً لَهُمْ عَلَى أَدَاءِ مَا كَلَّفَهُمْ وَ دَلِيلًا لَهُمْ فِي الْآجِلِ وَ لِيَعْرِفُوا شِدَّةَ مَبْلَغِ ذَلِكَ عَلَى أَهْلِ الْفَقْرِ وَ الْمَسْكَنَةِ فِي الدُّنْيَا فَيُؤَدُّوا إِلَيْهِمْ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ لَهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ»؛[3]
همانا به روزهداری امر شدهاند تا درد گرسنگی و تشنگی را بدانند و از این طریق، به فقر و کمتوشهگی آخرت پی ببرند و نیز برای اینکه روزهدار بر اثر سختیای که از گرسنگی و تشنگی برایش پیش آمده، فروتنی و کوچکی نموده و نیازمندی نشان دهد تا اجر برده و ثواب کار خویش را به خدا بسپرد و [سختی درد گرسنگی و تشنگی را] بشناسد و بر آن پایداری و مقاومت کند و از این جهات، مستحقّ اجر و ثواب گردد؛
[اینها به همراه] فواید دیگری است از قبیل: جلوگیری از طغیان شهوات، کنترل هواها و اینکه [روزه] در این دنیا موجب عبرت و موعظهای برای ایشان باشد و نیز آنان را به انجام تکالیف الهی خود، ترغیب و تشویق کند و ایشان را به [شدّت امر و مشقّت] عالم دیگر راهنمایی کند و نیز بدانند که به فقرا از گرسنگی و بینوایی در این دنیا چه میگذرد و آنچه را که خداوند در اموالشان برای مساکین و تهیدستان واجب نموده ادا نمایند.
در این روایت، درک سختی گرسنگی و فقر در آخرت، خشوع و فروتنی، صبور شدن، دوری از شهوات، درک فقر مستمندان، از حکمتهای روزه گرفتن برشمرده شده است. البته حکمتهای روزه، بیش از اینهایی است که ذکر شد.
برگرفته از کتاب نفحات رحمانی
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی (دام ظلّه)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. شیخ صدوق، علل الشرائع، ج1، ص248.
[2]. بقره (2)، آیه 183
[3]. شیخ حر عاملی، وسائل الشيعة، ج10، ص9.
