راهکار و آثار تسلط بر نفس اماره
تسلط بر نفس اماره جز با مجاهدت و ریاضتهای مشروع و صحیح حاصل نمیشود. مجاهدتها و ریاضتهای سالک باید شیطانگریز باشد که جز با ریاضت مشروع ممکن نیست. اگر سالکی میخواهد ریاضت بكشد، با داشتن توان جسمی روزه بگیرد. بهلول گنابادی(قدس سره) بیشتر ایام سال روزه بود.
معدۀ انسان مانند یک طفل است و میتواند به کم غذا خوردن عادت کند؛ از این جهت چون ایشان معدهاش را عادت داده بود، یا غذا کم میخورد یا روزه میگرفت. روزه برای صحت و سلامتی او خیلی خوب بود.
پدر ما، آیت الله شیخ حسن کمیلی خراسانی(رحمة الله علیه) با اینكه پیر بود، روزه میگرفت و بارها میفرمود: این روزه برای من، سلامتی و تندرستی میآورد. عجیب است كه در كلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز این مطلب آمده است. حضرت میفرماید: «صُومُوا تَصِحُّوا»؛[1] روزه بگیرید تا تندرست شوید.
از جمله ریاضتهای مشروع، روزه گرفتن، كم خوردن، كم گفتن، كم خوابیدن و كنترل اعضا و جوارح است، به شرطی که به افراط و تفریط کشیده نشود. عارف کامل، آیت الله ملاحسینقلی همدانی(قدس سره) از اساتید برجستۀ این سلسلۀ نورانی میفرماید:
«الحَذَر، الحَذَر مِن القَواطِعِ الأربَعِة: کَثرَةِ الکَلام، کَثرَةِ الطَّعام، کَثرَةِ المَنام، کَثرَةِ المُجالَسَة مَعَ الأنام وَعَلیکَ بِتَقلیبِها وَتَبدیلِها بِذِکرِ الله المَلِکِ العَلّام فِی اللَّیالی وَالاَیّام»؛[2]
بر حذر باش! بر حذر باش! از چهار چیز که راه تو را (به سوی خدا) قطع میکند: بسیار حرف زدن، بسیار خوردن، بسیار خوابیدن و بسیار معاشرت و مجالست کردن با مردم و بر تو باد که این امور را به ذکر پادشاهی که بسیار داناست (خدای متعال) در شبانهروز تبدیل کنی.
صمت و جوع و سهر و خلوت و ذکر به دوام
ناتمامان جهان را بکند کار تمام[3]
عارف الهی، علامه طباطبایی(قدس سره) در اینباره میفرماید:
«نِعْمَ ما قال بعض أهل الكمال إنّ المیل من متابعة الشرع إلى الریاضات الشاقة، فرار من الأشقّ إلى الأسهل؛ فإنّ اتّباع الشرع قتل مستمرّ للنفس، دائمى ما دامت موجودة والریاضة الشاقة قتل دفعى وهو أسهل ایثارا»؛[4]
چه نیكوست این سخن كه بعضى از اهل كمال گفتهاند: دست برداشتن از سیر و سلوک شرعى و روى آوردن به ریاضتهاى سخت، یک نوع فرار از سختتر به آسانتر است؛ زیرا تبعیت و فرمانبردارى از شرع، نفسكُشى دائمى و تدریجى است و مادامی كه نفس موجود باشد، ریاضتهاى شرعى نیز باید انجام گیرد، اما ریاضتهاى سخت (كه شرع اجازۀ آن را نداده)، قتل دفعى و غیر تدریجى به شمار مىآید و براى همین نیز این ریاضت سخت، آسانتر و كمایثارتر است.[5]
ریاضتهای شرعی برای این است که سالک در صحنۀ عمل به آسانی بتواند آنچه را که مورد رضای محبوب نیست، كنار بگذارد. سالک به واسطۀ ریاضتهای مشروع به سهولت و آسانی از آنچه رضایت محبوب در آن نیست، دست میکشد و خود را از معصیت، غفلت و خطا كنار بكشد.
اگر سالک دست به ریاضتهای مشروع بزند، نه تنها معصیت را كنار میگذارد، بلکه میتواند قلب خود را از خواطر مكروه، ناپسند و غیر الهی حفظ كند. سالک در سیر الهی به جایی میرسد که نه تنها مانع واردات قلبی ناپسند بر صفحۀ قلب میشود. بلكه جز اندیشههای خوب بر قلبش خطوری صورت نمیگیرد؛ یعنی وقتی دل سالک پاک شد به خدا اقبال میكند و در فكر و ذهن او جز خیر و خواطر پسندیده نخواهد آمد.
ریاضت نیست پیش ما همه لطف است و بخشایش
همه مهرست و دلدارى همه عیش است و آسایش
هر آنچِ از فقر كار آید به باغ جان بهبار آید
به ما از شهریار آید و باقى جمله آرایش
همه دیدست در راهش همه صدرست درگاهش
و گر تن هست در كاهش ببین جان را تو افزایش[6]
برگرفته از کتاب مشکات دل شرح «المطالب السلوکیه»
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. ابن حیُّون، دعائم الإسلام، ج 1، ص 342؛ قطب الدین راوندى، الدعوات / سلوة الحزین، ص 76.
[2]. از دستورالعملهای ملا حسینقلی همدانی(قدس سره) به مرحوم سید علی ایراوانی(قدس سره). محمد مهدى بحرالعلوم، رساله سير و سلوک، ص 159؛ علامه طهرانی، مطلع انوار، ج 3، ص 45.
[3]. شاه قاسم انوار، کلیات قاسم انوار، ص 339.
[4]. سید محمدحسين طباطبایی، رسالة الولاية، ص 41.
[5]. صادق حسنزاده، طريق عرفان (ترجمه رسالة الولاية)، ص 80.
[6]. مولوی، دیوان کبیر شمس، ص 481.
