4 نماز مهم در عرفان عملی

از واجبات اهل سلوک این است که در نماز جمعه، نماز عید فطر، نماز عید قربان و نماز آیات حاضر شوند.

نماز جمعه

یک سوره در قرآن به نام جمعه آمده است که در آیه نهم به نماز جمعه امر شده است: (یَا اَیَّها الَّذِینَ اَمنُوا إِذَا نُودِىَ لِلصَّلَوة مِن يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلی ذِكْرِ اللَّه‏ وَ ذَرُوا الْبَيْع ‏ذَلِكُمْ خَیرٌ لَکُم إِن كُنتُم تَعْلَمُون)؛^[1] اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! هنگامى كه براى نماز روز جمعه اذان گفته شود، به‌سوى ذكر خدا بشتابيد و خريد و فروش را رها كنيد كه اين براى شما بهتر است اگر مى‏دانستيد. در نماز جمعه اقوال متعددی وجود دارد.

نماز جمعه در عصر غیبت واجب، مستحب یا حرام است؟ نماز جمعه واجب تخییری است یا تعیینی؟ یک دیدگاه این است که نماز جمعه در عصر غیبت حرام می‌باشد و نماز جمعه را باید امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) برپا کند.[2] قول دیگر این است که باید از طرف حاکم شرع و دولت اسلامی منصوب باشد.[3] بیشتر فقهای معاصر به وجوب تخییری قائل هستند.

 شرایط نماز جمعه

‏‏ اول: ‏‏عدد (نمازگزاران) است و حداقل آن پنج نفر است که یکی‏‎ ‎‏از آن ها امام می باشد؛ بنابراین نماز جمعه با کمتر از پنج نفر واجب نمی شود و منعقد هم‏‎ ‎‏نمی‌گردد و گفته شده که حداقل آن هفت نفر است. ‎‏بنابراین اگر هفت نفر و بیشتر جمع شوند، فضیلت مؤکّدتری پیدا می کند.‏

دوم: ‏‏دو خطبه است و این دو خطبه مانند اصل نماز واجب می باشد و بدون آن‌ها، نماز‏‎ ‎‏جمعه منعقد نمی‌گردد.

سوم: ‏‏جماعت است؛ بنابراین نماز جمعه به‌صورت فرادا صحیح نیست.‏

چهارم: ‏‏آن‌که نماز جمعه دیگری در فاصلۀ کمتر از سه میلی این نماز جمعه نباشد؛‏‎[4]‎بنابراین اگر بین دو نماز جمعه سه میل فاصله باشد، هر دو نماز صحیح است. و معیار،‏‎ ‎‏فاصله‌ای است که بین دو نماز جمعه است، نه فاصله میان دو شهری که نماز جمعه در‏‎ ‎‏آن‌ها منعقد می‌شود؛ بنابراین اقامه چند نماز جمعه در شهرهای بزرگی که کیلومترها طولانی و بزرگ هستند، جایز است.^[5]

موارد وجوب نماز جمعه

‏‏در وجوب نماز جمعه اموری شرط است: مکلف بودن و مرد بودن و آزاد‏‎ ‎‏بودن و در حضر بودن (مسافر نبودن) و سالم بودن از نابینایی و بیماری و این که پیرمردی‏‎ ‎سال‌خورده نباشد و این که بین او و محل اقامه نماز جمعه، بیشتر از دو فرسخ نباشد؛ پس‏‎ ‎‏اگر گفتیم که نماز جمعه وجوب تعیینی دارد، بر این‌ها رفتن به نماز جمعه واجب نیست.^[6]این افراد از حضور در نماز جمعه معاف می‌باشند.

اگر سه روز جمعه، نماز جمعه نروید؛ جمعه اول، جمعه دوم و جمعه سوم در نماز جمعه حاضر نشوید و هیچ عذری هم نداشته باشید، روایت فرموده است دل او زنگ می‌گیرد؛ یعنی دلش غفلت و چرکی می‌شود، زنگار و قساوت می‌گیرد و آن‌قدر دلش تاریک می‌شود که دیگر قابل اصلاح نیست، البته این‌گونه مسایل بنا بر قول به وجوب تعیینی نماز جمعه است.

نماز جمعه در روایات بسیاری مطرح شده است: اگر سه جمعه پشت سر هم به نماز جمعه نرود بر قلب او مهر نفاق زده می‌شود.«عن أبي جعفر(علیه السلام) قال‏ من ترك الجمعة ثلاث جمع متوالية طبع اللّه على قلبه»؛^[7] امام باقر(علیه السلام) فرمودند: کسی که سه جمعه پشت سر هم نماز جمعه نرود خداوند بر قلبش طبع می‌زند. «بيان:‏ الطبع و الختم و الرين و الغين متقاربة و كأنها متفاوتة في الشدة و الضعف»‏؛ فیض کاشانی(رحمة الله علیه) در توضیح روایت می‌فرماید: طبع و ختم و رین و غین هم‌معنا هستند و در شدت و ضعف با هم فرق دارند.

بدون عذر و عمدا نماز جمعه را ترک نکند. «عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ(علیه السلام) قَالَ صَلَاةُ الْجُمُعَةِ فَرِیضَةٌ وَ الِاجْتِمَاعُ إِلَیْهَا فَرِیضَةٌ مَعَ الْإِمَامِ فَإِنْ تَرَکَ رَجُلٌ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ ثَلَاثَ جُمَعٍ فَقَدْ تَرَکَ ثَلَاثَ فَرَائِضَ وَ لَا یَدَعُ ثَلَاثَ فَرَائِضَ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ إِلَّا مُنَافِقٌ»؛^[8] از امام باقر(علیه السلام) روایت شده است: نماز جمعه فریضه است و اجتماع براى آن با امام فریضه است، هر گاه مردى بدون عذر سه جمعه را ترک گوید فریضه را ترک گفته و کسى که سه فریضه را بدون علت ترک ‌کند منافق است.

يار باشد راه را پشت و پناه‏

چونكه نيكو بنگرى يار است راه‏

چونكه در ياران رسى خامش نشين

‏اندر آن حلقه مكن خود را نگين‏

در نمازِ جمعه‏ بنگر خوش بهوش‏

جمله جمع اند و يك انديشه و خموش[9]‏

نماز عید فطر و قربان

عید فطر و قربان از اعیاد بزرگ امت اسلام است. وقت نماز عيد فطر و قربان از اول آفتاب روز عيد است تا ظهر آن.[10]نماز عيد فطر و قربان دو ركعت است. در ركعت اول آن بعد از خواندن حمد و سوره بايد پنج تكبير گفته شود و بعد از هر تكبير يك قنوت بخواند و پس از قنوت پنجم تكبير ديگرى بگويد و به ركوع برود و دو سجده بجا آورد و برخيزد و در ركعت دوم، چهار تكبير بگويد و بعد از هر تكبير قنوت بخواند و پس از آن تكبير پنجم را بگويد و به ركوع برود و بعد از ركوع دو سجده بجا آورد و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد.[11]

در روایتی عید فطر روز جایزه‌ها نامیده شده است. «عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام)، قَال: ‏قَالَ النَّبِيُّ(صلی الله علیه و آله و سلم): إِذَا كَانَ أَوَّلُ يَوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ نَادى‏ مُنَادٍ: أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ‏، اغْدُوا إِلى‏ جَوَائِزِكُمْ‏ ثُمَّ قَالَ: يَا جَابِرُ، جَوَائِزُ اللَّهِ‏ لَيْسَتْ بِجَوَائِزِ هؤُلَاءِ الْمُلُوكِ ثُمَّ قَالَ: هُوَ يَوْمُ الْجَوَائِزِ»؛^[12]امام باقر(علیه السلام) فرمود: پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) روز اول شوال -عید فطر- فرمود منادی ندا دهد: ای مؤمنان! به سوی جوائزتان بشتابید. سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود: ای جابر! جوائز خدا مثل جوائز پادشاهان نیست. بعد فرمود: روز عید فطر روز جایزه‌هاست.

مراد بين كه به پيش مريد بازآمد

بشد چو جوهر فرد و فريد بازآمد

سعادتيست كه آن‏كس كه سعد اكبر ماست‏

به فال سعد برفت و سعيد بازآمد

بعيد نبود اگر جان ما شود قربان‏

چو يار ما ز ديارى بعيد بازآمد

بگوى نوبت نوروز و ساز عيد بساز

كه رفت روزه‏ و هنگام عيد بازآمد[13]

شب عيد قربان‏ بقربان يار

مرا مژده وصل داد آن نگار[14]

نماز آیات

نماز آیات بین همه فقها مُجمعٌ علیه است، اختلافی در آن نیست و همه می‌گویند واجب است. در روز وفات ابراهيم، فرزند پيامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) خورشیدگرفتگی شد و مردم تصور كردند گرفتگی خورشيد در اثر وفات فرزند پيغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است، پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) براي از بين بردن اين افكار موهوم و خرافاتی بلافاصله جنازه فرزندش را رها ساخت و در برابر مردم قرار گرفت و پس از حمد و ثنای خداوند فرمود:

ای مردم! ماه و خورشيد دو آيت از آيات الهی هستند كه به فرمان او صورت می‌گیرند و از او اطاعت می‌كنند و برای مرگ يا حيات كسی كسوف صورت نمی‌گیرد، هرگاه خسوف و كسوف پديد می‌آيد نماز بگزاريد، آن‌گاه پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با مردم نماز كسوف خواند.^[15]

امام صادق(علیه السلام) از پدرش نقل می‌كند كه فرمود: «زلزله‌ها و گرفتگی ماه و خورشيد و بادهای سخت و وحشت‌زا از نشانه‌های قيامت است، هر گاه يكی از اين‌ها را ديديد به ياد برپايی قيامت بيفتيد به مسجدها پناه ببريد و نماز بخوانيد.^[16]

موارد وجوب نماز آیات

نماز آیات به واسطه سه مورد واجب می‌شود: اول: کسوف (خورشید گرفتگی). دوم: خسوف (ماه گرفتگی). و در این دو مورد هر چند مقدار گرفتگی کم باشد و کسی هم از آن نترسد نماز آیات واجب است. سوم: زلزله -بنا بر احتیاط واجب- اگرچه کسی هم نترسد.

و اما در رعد و برق، و بادهای سیاه و سرخ، و مانند این‌ها از آیات آسمانی در صورتی که بیشتر مردم بترسند، و هم‌چنین در حوادث زمینی مانند فرو رفتن زمین، و افتادن کوه که موجب ترس اکثر مردم شود -بنا بر احتیاط مستحب- نماز آیات ترک نشود.^[17]

روش خواندن نماز آیات

نماز آیات دو رکعت است و در هر رکعت پنج رکوع دارد، و دستور آن این است که انسان بعد از نیت، تکبیر بگوید و یک حمد و یک سوره تمام بخواند و به رکوع رود و سر از رکوع بردارد، دوباره یک حمد و یک سوره بخواند، باز به رکوع رود تا پنج مرتبه، و بعد از بلند شدن از رکوع پنجم، دو سجده نماید و برخیزد، و رکعت دوم را هم مثل رکعت اول به‌جا آورد و تشهد بخواند و سلام دهد.

در نماز آیات ممکن است انسان بعد از نیت و تکبیر و خواندن حمد، آیه‌های یک سوره را پنج قسمت کند، و یک آیه یا بیشتر از آن را بخواند بلکه کمتر از یک آیه را نیز می‌تواند بخواند ولی باید -بنا بر احتیاط- جمله و آیه‌ای کامل باشد، و از اول سوره شروع کند و به گفتن «بسم اللّه» اکتفا نکند، و سپس به رکوع رود و سر بردارد، و بدون این‌که حمد بخواند، قسمت دوم از همان سوره را بخواند و به رکوع رود، و همین‌طور تا پیش از رکوع پنجم، سوره را تمام نماید؛

مثلاً در سوره فلق، اول (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ)بگوید و به رکوع رود، بعد بایستد و بگوید: (مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ)دوباره به رکوع رود، و بعد از رکوع بایستد و بگوید: (وَ مِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ)باز به رکوع رود و بایستد و بگوید:(وَ مِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِی الْعُقَدِ)و برود به رکوع باز هم سر بردارد و بگوید:

(وَ مِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ) و بعد از آن به رکوع پنجم رود و بعد از سر برداشتن، دو سجده کند، و رکعت دوم را هم مثل رکعت اول به‌جا آورد، و بعد از سجده دوم تشهد بخواند و نماز را سلام دهد. و نیز جایز است که به کمتر از پنج قسمت تقسیم نماید، لکن هر وقت سوره را تمام کرد لازم است حمد را قبل از رکوع بعدی بخواند.^[18]

 

برگرفته از کتاب توشه سالکان شرح زاد السالک فیض کاشانی(ره)

تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی(دامةبرکاته)

 

علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:

کتاب توشه سالکان

 

 

 

 

 

 

[1]. جمعه (62)، آیه 9.

[2]. ابن ادریس، سرائر، ج 1، ص 301. «فإنّ عندنا بلا خلاف بين أصحابنا، أنّ من شرط انعقاد الجمعة، الإمام أو من نصبه الإمام للصلاة»؛ شرط برپایی نماز جمعه حضور امام(علیه السلام) یا کسی که منصوب از طرف ایشان باشد.

[3]. امام خمينى، استفتاءات (امام خمينى)، ج‌ 1، ص 268.

[4]. یک مایل معادل 609/1 کیلومتر است. سایت پارسی زی.

[5]. امام خمینی، تحریر الوسیله، ج 1، ص 262.

[6]. همان، ص 268.

[7]. فیض کاشانی، الوافي، ج ‏8، ص 1125.

[8]. شیخ حر عاملی، وسائل‏الشیعة، ج 7، ص 297.

[9]. سيد جعفر شهيدى، شرح مثنوى (شهيدى)، ج‏ 7، ص 237.

[10]. همان.

[11]. امام خمينى، توضيح المسائل (امام خمينى)، ص 322.

.[12] كلينى، كافي (ط – دار الحديث)، ج‏ 7، ص650.

[13].  محمود بن على خواجوى كرمانى، ديوان غزليات خواجوى كرمانى،  ص 157.

[14]. محى الدين مهدى الهى قمشه اى، مجموعه ديوان الهى، ج‏ 2، ص 658.

[15]. شیخ حر عاملي، وسائل الشيعه، ج 7، ص 485.

[16]. همان، ص 487.

[17]. سید علی سیستانی، توضیح المسائل، ص 275.

[18]. سید علی سیستانی، توضیح المسائل، ص 277-278.