شرح فرازی از دعای صباح (نعمت خواب)
«یا مَنْ أَرْقَدَنِى فِى مِهَادِ أَمْنِهِ وَ أَمَانِهِ وَأَیقَظَنِى إِلىٰ مَا مَنَحَنِى بِهِ مِنْ مِنَنِهِ وَ إِحْسَانِهِ، وَكَفَّ أَكُفَّ السُّوءِ عَنِّى بِیدِهِ وَسُلْطَانِهِ» ای آنکه مرا در گاهواره امن و امانش خوابانید و به سوی آنچه از نعمتها و احسانش که بیدریغ به من بخشید، بیدارم کرد و دستهای حوادث و آفات را با دست لطف و قدرتش از من بازداشت.
امام علی(علیه السلام) در این دعا، بحث خواب را مطرح نموده و میفرماید: «یا مَنْ أَرْقَدَنِى فِى مِهَادِ أَمْنِهِ وَ أَمَانِهِ»؛ ای آنکه مرا در گاهواره امن و امانش خوابانید. شما از مسئله خواب میتوانید به مسایل دیگر زندگیتان پی ببرید؛ زیرا وقتی مولا علی(علیه السلام) میفرماید: خدایا! تو خواب را به من غالب کردی و وقتی هم که در خواب بودم تو من را حفظ کردی و در جایگاه امن و امان قرار دادی.
به بیان دیگر، خداوند متعال، ملائکهای را موکل نموده که در موقع خواب میآیند و این شخص نائم را حراست و حفاظت میکنند و نمیگذارند که جن کافر و جن شیاطین بیایند و اذیت و آزار بدهند. دلیلش هم این است که بعضی از بندگان خدا که به هر علتی مغضوب قرار میگیرند، گرفتار این اجنه میشوند و مورد اذیت و آزار آنها قرار میگیرند.
بعضیها در خواب و عالم رؤیا چنان مورد اذیت و آزار قرار میگیرند که میترسند بخوابند و گاهی سعی میکنند که بیدار بمانند تا در خواب مورد اذیت و آزار قرار نگیرند.
«وَ أَیقَظَنِى إِلىٰ مَا مَنَحَنِى بِهِ مِنْ مِنَنِهِ وَ إِحْسَانِهِ»؛ ای آنکه مرا به سوی آنچه از نعمتها و احسانش که بیدریغ به من بخشید، بیدارم کرد. وقتی خداوند بندهاش را از عالم خواب بیدار میکند مثل حالا که بعد از خواب، حالتِ بیداری برای ما پیش میآید، همین مسئله حاوی اندرز و موعظههای متعدد است.
خداوند منان در قرآن کریم به همین مطلب اشاره نموده است: «اللَّهُ یتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیمْسِكُ الَّتِی قَضَىٰ عَلَیهَا الْمَوْتَ وَیرْسِلُ الْأُخْرَىٰ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِی ذَٰلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یتَفَكَّرُونَ»؛[1] خدا جانها را به هنگام مردنشان مىگیرد، و نیز جان كسانى را كه در خواب خود نمردهاند. جانهایى را كه حكم مرگ بر آنها رانده شده نگه مىدارد و دیگران را تا زمانى كه معین است بازمىفرستد. در این عبرتهاست براى آنهایى كه مىاندیشند.
از این آیه استفاده میشود که خواب نیز تا حدودی مثل مرگ قهری است. شاید به همین جهت است که در روایات آمده است: «النَّومُ أخُو المَوتِ»؛[2] خواب برادر مرگ است. طبق این بیان، خواب یکی از نشانههای خداوند برای مسئله برزخ و قیامت است تا انسان بتواند از این مثالها، مصادیق و نشانهها اعتقاد به معاد و مسایل بعد از مرگ پیدا کند.
اقسام خواب
از مجموع روایات ، به دست می آید که خواب دیدن دارای اقسام و انواعی است، که خلاصه آن در سخن رسول خدا(صلی الله علیه و اله) آمده است: «الرُّؤْیا ثَلَاثَةٌ رُؤْیا بُشْرَى مِنَ اللَّهِ وَ رُؤْیا تَحْزِینٍ مِنَ الشَّیطَانِ وَ رُؤْیا یحَدِّثُ بِهَا الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ فَیرَاهَا فِی النَّوْم»؛[3] رؤیا سه گونه است: بشارتى از جانب خدا، غمى كه شیطان به وجود مى آورد، و حدیث نفسهاى انسان با خویش كه آنها را در خوابش مىبیند.
در روایت دیگر از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است: «الرُّؤْیا عَلَى ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ بِشَارَةٍ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِ وَ تَحْذِیرٍ مِنَ الشَّیطَانِ وَ أَضْغَاثِ أَحْلَامٍ»؛[4] خواب بر سه گونه است: مژدهاى از جانب خداوند براى مؤمن، بیم دادنى از طرف شیطان، خوابهاى آشفته یا اضغاث احلام.
شباهت خواب و مرگ
خواب مثل همان مرگی است که انسان بعد از مرگ دوباره به قدرت الهی زنده میشود؛ یعنی همان دست قدرتی که انسان را آفریده است، همان دست، انسان را میمیراند و دوباره زنده میکند. چنین فرایندی برای او کاری ندارد؛ زیرا وقتی یک مرتبه نشان داد، میلیونها و میلیاردها مرتبه هم میتواند نشان بدهد.
طبیعی است وقتی یک شخص، کار بسیار عجیب و غریبی را انجام دهد و قدرت خودش را نشان داد، معنایش آن است که من قادر و توانمندم و میتوانم در هر آنی این کار را انجام دهم. لذا است که خداوند متعال در چندین آیه قرآن، مسئله خلق جدید و آفرینش تازه را مطرح کرده است. در دو جا این مسئله را از زبان مشرکان بیان کرده است و آنان به چنین امری اعتقاد ندارند.
در سوره سجده آمده است: {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ}؛[5] و گفتند: آیا وقتى كه در زمین ناپدید شویم، آفرینش تازهاى خواهیم یافت؟ آرى، ایشان به دیدار با پروردگارشان ایمان ندارند.
در جای دیگر باز هم از زبان مشرکان نقل فرموده است: {وَقَالَ الَّذِینَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ ینَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ}؛[6] كافران گفتند: آیا مىخواهید به مردى دلالتتان كنیم كه شما را مىگوید: آنگاه كه پاره پاره شوید و ریز ریز، از نو آفریده خواهید شد؟
در آیه سوم خداوند پاسخ شبهه مشرکان را داده و فرموده است: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ یشَأْ یذْهِبْكُمْ وَیأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ}؛[7] آیا ندیدهاى كه خدا آسمانها و زمین را به حق آفریده است؟ اگر بخواهد شما را مىبرد و مخلوقى تازه مىآورد.
باید یادآور شد که خلاقیت خداوند منحصر و محدود به انسان نیست و نمونههای متعددی دارد که شامل انسانها، جنیان و سایر موجودات میشود. بنابراین، اگر بخواهیم در صفات خدا مطالعه و فکر کنیم، تفکر در صفات نیز انسان را به ذات نزدیک میکند. بدیهی است که تفکر در صفات پروردگار، تفکری عالمانه است و انسان را به آن ذات حقیقت مطلقه نزدیک میکند و او متوجه خیلی از امور میشود.
به هر حال، نعمت دوّمی که خدا به بشر تذکر میدهد، همین مسئله بیدار شدن بعد از خواب است که با احیای بعد از موت مقایسه شده است.
همین مسئله را خداوند درباره زمین نیز مثال زده است و یادآور شده است که خداوند از طریق تغییر فصول و ارسال ابر و باران و… زمین مرده را حیات دوباره میبخشد: {اللَّهُ الَّذِی یرْسِلُ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحَابًا فَیبْسُطُهُ فِی السَّمَاءِ كَیفَ یشَاءُ وَیجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ یخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ یشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ یسْتَبْشِرُونَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ ینَزَّلَ عَلَیهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِینَ}؛[8]
خداست كه بادها را مىفرستد تا ابرها را برانگیزد و چنان كه خواهد بر آسمان بگسترد، و آن را پارهپاره كند و بینى كه باران از خلال ابرها بیرون مىآید. و چون باران را به هر كه خواهد از بندگانش برساند شادمان شوند، اگر چه پیش از آنكه باران بر آنها ببارد نومید بودهاند.
بعد از این دو آیه، خداوند نتیجه گیری میکند و میفرماید: {فَانْظُرْ إِلَىٰ آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَیفَ یحْیی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَٰلِكَ لَمُحْیی الْمَوْتَىٰ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ}؛[9] پس به آثار رحمت خدا بنگر كه چگونه زمین را پس از مُردنش زنده مىكند. چنین خدایى زندهكننده مردگان است و بر هر كارى تواناست.
حضرت امام علی(علیه السلام) میفرماید: «وَ أَیقَظَنِى إِلىٰ مَا مَنَحَنِى بِهِ مِنْ مِنَنِهِ وَ إِحْسَانِهِ»؛ یعنی خداوند بشر را بعد از خواب بیدار میکند تا نعمتها، احسانها و اکرامهای خودش را یکی بعد از دیگری به او نشان دهد و بشر این نعمتها را از دست خدا ببیند تا به سوی او جذب شود و سعادتمند گردد، ولی مشکل این است که بشر غافل و گرفتار وساوس نفس و غفلتهای دنیوی کجا میبیند و درک میکند که این برنامهها از جانب خداست.
شما قدر خود را بدانید و این لطف پروردگار را هرگز فراموش نکنید که از میان میلیاردها نفر به شما توفیقی داده است تا چنین جمع و مجموعهای را تشکیل دهید که اولویتتان عشق و محبت خداوند و مسائل نابِ توحیدی است. اینها توفیق کمی نیست و خیلی جای شکر دارد و همیشه شکرگزار خداوند منان باشید که چنین عنایتی را در حق شما ارزانی داشته است.
مطلب سوّم این فراز، بازهم راجع به یک نعمت دیگر خداوند است که بدون منت و از سر لطف در حق ما ارزانی میدارد. امام علی(علیه السلام) این نعمت را اینگونه یادآور میشود: «وَ كَفَّ أَكُفَّ السُّوءِ عَنِّى بِیدِهِ وَ سُلْطَانِهِ»؛ و خداوند دستهای حوادث و آفات را با دست لطف و قدرتش از من بازداشت. کلمۀ «أَكُفَّ» جمع کَف است و کَف هم به معنای کف دست است.
در واقع، وقتی امام علی(علیه السلام) میفرماید: «كَفَّ أَكُفَّ السُّوءِ عَنِّى»؛ یعنی این خداست که دستهای شر، موذی و سوء را از شما دور کرده است. میدانیم که این شرور و اشرار هم یکی دوتا نیستند، ولی ما از موجودات غیر مرئی خیلی آگاهی و اطلاع نداریم و به همینجهت، به وجود آنها پی نمیبریم.
به عبارت دیگر، همانطور که شما در این عالم محسوس، اشیایی را با چشمتان میبینید، با گوشتان میشنوید و یا با حواس دیگرتان لمس و حس میکنید، در عالم طبیعت عوالمی خیلی بزرگتر و وسیعتر از این عوالم ظاهر داریم؛ یعنی غیر از آن عالمی که در باطن است شما در مغیبات یک عوالمی دارید که اگرچه به ظاهر به چشم بشر نمیآید و دیده نمیشود،
اما موجوداتی هستند که آنها برای خودشان زاد و ولد، مسکن و … دارند عیناً مثل بشر که خوردن، خوابیدن و … دارد آنها در آن عالم غیب برای خودشان اوضاع و احوال مجزا و مستقلی دارند. نتیچه اینکه ما موجودات شرور غیبی هم داریم که دسترس شما نیست و اگر خدا بخواهد میتواند اینها را بر شما مسلط کند.
امام علی(علیه السلام) در این دعا همینمطلب را بیان کرده است: «و كَفَّ أَكُفَّ السُّوءِ عَنِّى بِیدِهِ وَ سُلْطَانِهِ». با دست خودش با قدرت و سلطنت خودش اینها را گرفته است بسته است دست و پای آنها را زنجیر کرده است.
در خطبه شعبانیه هم پیامبر اسلام(صلی الله علیه و اله) به این مطلب اشاره نموده است: «وَ الشَّیاطِینَ مَغْلُولَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمْ أَنْ لَا یسَلِّطَهَا عَلَیكُم»؛[10] یعنی وقتی ماه رمضان فرا میرسد، شیاطین در غل و زنجیر هستند.
خدا این کار را میکند دلیلش آن است که شما بیا ماه مبارک رمضان را با یازده ماه دیگر مقایسه کن میبینی در ماه رمضان یک توجه خاصی است حتی کسانی که در تمام سال نماز نمیخوانند وقتی ماه رمضان فرا میرسد میگویند ما میخواهیم نماز بخوانیم، روزه بگیریم، سحرخیزی کنیم و … دلیل این اقبالها همان است که خدا شیاطین را زنجیر کرده است.
برگرفته از کتاب مناجات صبحگاهی شرح دعای صباح
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی(دامظله)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. زمر (39)، آیه 42.
[2]. مصباح الشریعة، ص 44.
[3]. عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ج 1، ص 79.
[4]. الكافی (ط – الإسلامیة)، ج 8، ص90.
[5]. سجده (32)، آیه 10.
[6]. سبأ (34)، آیه 7.
[7]. ابراهیم (14)، آیه 19.
[8]. روم (30)، آیه 48-49.
[9]. همان، آیه 50.
[10]. صدوق، الأمالی، ص 95.
