در دعای افتتاح، سه صفت بزرگ خداوند به زیبایی بیان شده است: أرحمالراحمین (مهربانترین مهربانان)، اَشَدُّ الْمُعاقِبینَ (شدیدترین عقوبتکنندگان)، و أعظمُ المُتِجَبِّرینَ (بزرگترین متجبّران). این سه صفت، هر کدام در جایگاه خاصی از عظمت و قدرت الهی قرار دارند و نشاندهنده تعادل الهی در عفو و عذاب، رحمت و عدل، و عظمت و کبریا هستند. در این مقاله به شرح این سه صفت میپردازیم و آنچه از این توصیفها برای سالکان راه حق به دست میآید، بررسی میکنیم.
شرح فرازی از دعای افتتاح (جایگاه سه صفت الهی)
«و أیْقَنْتُ أَنَّکَ اَنْتَ أرحَمُالرّاحِمینَ فى مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَهِ وَ اَشَدُّ الْمُعاقِبینَ فى مَوْضِعِ النَّکالِ وَالنَّقِمَهِ و أعظمُ المُتِجَبِّرینَ فی مَوضِع الکِبریاءِ وَ العَظَمَه»؛ من یقین دارم که تو در مقام عفو و رحمت، مهربانترینِ مهربانان، در مقام سختگیری و انتقام، شدیدترینِ عقوبت کنندگان و در مقام عظمت و کبریا بزرگترینِ متجبّران هستی.
خوف و رجاء: دو بال سالک در راه خدا
دو جمله اول این فراز حکایت از خوف و رجاء سالک میکند که همیشه باید این دو حالت را در خودش بهطور متعادل حفظ کند. ما نباید فقط به أرحمالراحمین نگاه کنیم، بلکه باید بدانیم که خداوند همانطورکه أرحمالراحمین وأکرم الأکرمین است، «اَشَدُّ الْمُعاقِبینَ» هم هست. در قرآن کریم هم داریم که: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيد}؛[1] گرفتن قهرآمیز و مجازات پروردگارت بهیقین بسیار شدید است.
وقتی شما به عقاب و عذاب خدا فکرکنید، نفس از طغیان و غفلتش آگاه گشته و درنتیجه بیدار میشود، ولی اگر دائم شما به او امید بدهید چهبسا این امید، امید کاذب بوده و امیدی نباشد که شما را به قرب الهی برساند. ما باید ازیکطرف خوف و از طرف دیگر رجا را ببینیم و سالک همیشه سیرش بین قبض و بسط است. خواجه عبدالله انصاری(رحمةالله) هم در منازل السائرین به این نکته اشاره میکند که سیر سالک همیشه باید بین قبض و بسط باشد تا به سرمنزل مقصود برسد.
در این فراز ابتداییِ دعا، سه صفت از صفات خداوند بیان شده است که هرکدام در موضعی از مواضع مهم و بزرگ قرار دارد.
أرحمالراحمین: مهربانترین در مقام عفو و رحمت
أرحمالراحمین بودنِ خداوند در موضع عفو و رحمت است. ما در مقامِ طلبِ عفو و بخشش، خداوند را به این نام میخوانیم. خداوند درجاییکه ما دنبال عفو و بخشش باشیم از هر مهربانی مهربانتر است. این صفت از صفات جمالی و دو صفت بعدی از صفات جلالی خداوند است.
اشدّالمعاقِبین: شدیدترین در مقام عذاب و انتقام
اشدّالمعاقِبین بودن خداوند در جایگاه انتقام و عذاب است و این مقتضای عدل الهی است. اگر خداوند بخواهد با فرعون مثل سلمان برخورد کند، این مطابق با عدل نیست. خداوند میتواند از همه بگذرد، اما به دلیل برپایی عدالت، کنار بهشت، جهنمی هم قرار داده است. پیشرفت دینی و اعتقادی جوامع بشری در گرو وجود همین خوف و رجا است.
اگر فقط رحمت باشد و انسان با سختیها آزمایش نشود نمیتواند به کمال برسد و اگر همواره خوف و سختی باشد تاب و تحمل سختیها را نخواهد داشت؛ لذا همواره انسان باید این دو بال خوف و رجا را داشته باشد.
أعظمُ المُتِجَبِّرین: بزرگترین در مقام کبریا و عظمت
سومین صفتی که در این فراز آمده این است که خداوند در موضع کبریا و عظمت، اعظم المتجبّرین است. در اینجا باید بهمراتب وجود اشاره کنیم. ما در این عالم چند مرتبه و مرحلۀ اصلی داریم که عبارت است از: ناسوت، ملکوت، جبروت و لاهوت.
ناسوت اشاره به همین عالم طبیعت دارد. وقتی انسان از عالم طبیعت بیرون آمده و عالم مثال را هم پشت سرگذاشت آنجا وارد عالم جبروت و لاهوت میشود. البته عرفا میگویند بالاتر از اینها عالم توحید قرار دارد. در این جمله اشارهای به این مراتب شده است و اینکه در موضع کبریا و عالم جبروت، خداوند متعال از همه بالاتر است.
البته وقتی میگوییم خداوند اعظم است، نه اینکه بقیه هم هستند، اما خداوند اعظم است، بلکه باید گفت: اصلاً هیچ موجودی در برابر خداوند شأنی ندارد که بخواهد با خداوند مقایسه شود. عظمت و کبریا تنها و تنها از آن خداوند است چنانکه در جای دیگر هم میگوییم: «یا مَن العَظَمَةُ و الکِبْرِیاءُ رِدائُه»؛[2] ای کسیکه عظمت و بزرگی جامه اوست. کبریا تنها از خداوند است و تکبر دیگران در حکم منازعه با اوست چنانکه ابلیس هم دچار این تکبر شد و از بهشت رانده شد.
درسهایی از سه صفت الهی برای زندگی معنوی
سه صفت الهی که در این بخش از دعای افتتاح بیان شده، نه تنها نشاندهنده عظمت و کمال خداوند است، بلکه درسهایی عمیق برای زندگی معنوی ما انسانها دارد. ما باید در راه سلوک به حق، همواره دو بال خوف و رجاء را در کنار هم داشته باشیم. خوف از عدالت الهی، ما را از گناه دور میکند و رجاء به رحمت او، امید و انگیزهای برای بازگشت به سوی خدا فراهم میآورد.
علاوه بر این، شناخت از عظمت و کبریای خداوند، ما را متواضع میسازد و از تکبر و غرور دور نگه میدارد. این سه صفت، هرچند در ظاهر متفاوتاند، اما در واقع نشاندهنده یک حقیقت واحد هستند: خداوند، تنها موجودی است که همه صفات کمال را به نهایت زیبایی در خود جمع کرده است. این شناخت، سالک را به سمت کمال و نزدیکی به خدا هدایت میکند.
برگرفته از کتاب سرچشمه راز و نیاز شرح دعای افتتاح
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی(دامظله)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. بروج (85)، آیه 12.
[2]. مفاتیح الجنان، دعای جوشن کبیر.
