انواع روزه از نگاه عرفان عملی

انواع روزه از نگاه عرفان عملی

باید بر روزه، مخصوصا روزه ماه رمضان محافظت و مراقبت داشته باشید؛ یعنی روزه را طوری به کمال برسانید و تکمیل کنید که در حال روزه، حرام و شبهه‌ای صورت نگیرد. حرام‌های اخلاقی و شرعی را رعایت کنید. لغو؛ یعنی حرف‌های بیهوده. حرف‌های بیهوده گناه و حرام نیست، مباح است اما کلماتی زائد و به دور از شأن انسانی است.

سالک حتی از مباحات خودداری می‌کند این‌طور نیست‌ که بگوید: حرف‌هایی گفتم که معنی نداشت یا لزومی نداشت. سالک با آدم‌های دیگر فرق می‌کند، حتماً این‌ها را رعایت کند؛ برای نمونه آیا می‌شود طلبۀ در مدرسه امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) از کسی غیبت کند. قطعاً نباید از کسی غیبت کند.

زبانش را از غیبت پدر و مادر، برادر و خواهر، رفیق و هم حجره‌ای‌ حفظ کند. نباید درباره مدیر، ناظر و کادر مدرسه ‌غیبت کرد. اگر کوتاهی می‌بیند حضوری بگوید، اما اگر پشت سرشان حرف بزند غیبت است. دروغ گفتن، فحش دادن و امثال آن هم در علم اخلاق و هم در علم شریعت مذمت شده است.

روزه عوام

روزه سه مرتبه دارد. مرتبه اول روزه عوام است؛ اگر کسی یکی از مبطلات را انجام داد روزه‌اش باطل می‌شود. وجوب روزه اختصاص به مسلمانان ندارد بلکه در امت‌های گذشته نیز وجود داشته است. خداوند در قرآن می‌فرماید: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)؛^[1] اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهيزكار شويد.

«قَالَ عَلِیٌ(علیه السلام): صَوْمُ الْجَسَدِ الْإِمْسَاكُ عَنِ الْأَغْذِيَةِ بِإِرَادَةٍ وَ اخْتِيَارٍ خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ وَ رَغْبَةً فِي الْأَجْرِ وَ الثَّوَابِ»؛^[2] امام علی(علیه السلام) فرمود: روزه بدن خودداری از غذا خوردن با اراده و اختیار است به سبب ترس از عذاب و شوق به ثواب و پاداش.

روزه خواص

مرتبه دوم روزه خواص است؛ غیر از شکم بقیه اعضا را از گناه حفظ کند. روایات تأکید دارند علاوه بر روزه فقهی اعضا و جوارح نیز روزه باشد.

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «عن أبي بصير قال سمعت أبا عبد اللّه(علیه السلام) يقول‏ إن الصيام ليس من الطعام و الشراب وحده إن مريم(علیها السلام) قالت (إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا)؛^[3] أي صمتا فاحفظوا ألسنتكم و غضوا أبصاركم و لا تنازعوا و لا تحاسدوا فإن الحسد يأكل الإيمان كما تأكل النار الحطب»؛^[4] ابوبصیر گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود: روزه، تنها خوداری از غذا خوردن و آشامیدن نیست به درستی که حضرت مریم(علیها السلام) فرمود: «من براى خداوند رحمان روزه‏اى نذر كرده‏ام»؛ یعنی نذر سکوت کردند؛ بنابراین زبانتان را حفظ کنید، چشمانتان را فرو بندید، نزاع نکنید و حسادت نورزید زیرا حسد ایمان را از بین می‌برد همان‌طور که آتش چوب را نابود می‌کند.

گوش و چشم وپوست انسان روزه باشد. «قال أبو عبد اللّه(علیه السلام)‏ إذا صمت فليصم سمعك و بصرك‏ و جلدك و عدد أشياء غير هذا قال و لا يكون يوم صومك كيوم فطرك»؛^[5] امام صادق(علیه السلام) فرمود: هنگامی که روزه گرفتی باید گوش، چشم و پوستت روزه باشد و موارد دیگری را بیان کردند و روزی که روزه هستی نباید همانند غیر روزه باشد.

روزه دار باید از دروغ، نگاه به نامحرم و ظلم اجتناب کند. «علي بن موسى بن طاوس في كتاب الإقبال قال رأيت في أصل من كتب أصحابنا قال و سمعت أبا جعفر(علیه السلام) يقول‏ إن الكذبة لتفطر الصائم‏ و النظرة بعد النظرة و الظلم‏ قليله و كثيره»؛^[6] سید بن طاوس(رحمة الله علیه) در کتاب اقبال می‌گوید در کتب شیعه دیدم راوی می‌گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که فرمود: دروغ و نگاه پیاپی به نامحرم و ظلم -کم یا زیاد- روزه را باطل می‌کند.

ز دست دیده و دل هر دو فریاد

كه هر چه دیده بیند دل كند یاد

بسازم خنجری نیشش ز فولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد[7]

روزه‌دار زبان را از حرف‌های لغو حفظ کند.  «قال أبو عبد اللّه(علیه السلام)‏ الصيام ليس من الطعام و الشراب و الإنسان ينبغي أن يحفظ لسانه من اللغو و الباطل‏ في رمضان و غيره»؛^[8] امام صادق(علیه السلام) فرمود: روزه فقط خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، انسان سزاوار است که زبانش را از لغو و باطل در رمضان و غیر رمضان حفظ کند.

روزه داری که از اعضا و جوارح محافظت کند با حضرت ابراهیم(علیه السلام) همراه خواهد بود. «عن رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) أنه قال في خطبة له‏ و من صام شهر رمضان في إنصات و سكوت و كف سمعه و بصره و لسانه‏ و فرجه و جوارحه من الكذب و الحرام و الغيبة تقربا حتى تمس ركبتاه ركبتي إبراهيم خليل الرحمن(علیه السلام)»؛^[9]پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کسی که ماه رمضان روزه بگیرد در حالی که سکوت را رعایت کند و گوش، چشم، زبان، غریزه جنسی و اعضایش را از دروغ، حرام و غیبت نگه دارد به خداوند تقرب می‌جوید تا این‌که زانویش به زانوی حضرت ابراهیم(علیه السلام) برسد.

روزه خاص الخاص

مرتبه سوم روزه خاص الخاص است؛ علاوه بر اعضا، قلب را در روزه قرار دهد. روزه قلب؛ یعنی افکار غیرخدایی در دلش وارد نشود و در دلش کینه‌ای نباشد. «قَالَ عَلِیٌ(علیه السلام): صَوْمُ النَّفْسِ إِمْسَاكُ الْحَوَاسِّ الْخَمْسِ عَنْ سَائِرِ الْمَآثِمِ وَ خُلُوُّ الْقَلْبِ عَنْ أَسْبَابِ الشَّرِّ»؛^[10] امام علی(علیه السلام) فرمود: روزه نفس خودداری حواس پنچگانه از گناهان و خالی نمودن قلب از سبب‌های شر و بدی است.

روزه قلب برتر و بهتر از روزه اعضا و جوارح است. «قَالَ عَلِیٌ(علیه السلام): صَوْمُ الْقَلْبِ خَيْرٌ مِنْ صِيَامِ اللِّسَانِ وَ صَوْمُ اللِّسَانِ خَيْرٌ مِنْ صِيَامِ الْبَطْنِ»؛^[11]امام علی(علیه السلام) فرمود: روزه قلب از روزه زبان و روزه زبان از روزه شکم بهتر است.

روزه از منظر امام خمینی(رحمة الله علیه)

امام خمینی(رحمة الله علیه) در این زمینه می‌نویسد: همان طور كه‏ شكم را از خوردن و آشاميدن نگه مى‏داريد، چشم و گوش و زبان را هم از معاصى باز داريد. از هم اكنون بنا بگذاريد كه زبان را از غيبت، تهمت، بدگويى و دروغ نگه داشته، كينه، حسد، و ديگر صفات زشت شيطانى را از دل بيرون كنيد.

اگر توانستيد، انقطاع إلى اللّه حاصل نماييد؛ اعمال خود را خالص و بى‏ريا انجام دهيد؛ از شياطين انس و جن منقطع شويد؛ ليكن به حسب ظاهر از رسيدن و دست يافتن به چنين سعادت ارزنده‏اى مأيوس مى‏باشيم؛ حداقل سعى كنيد روزه شما مقرون به محرّمات نباشد. در غير اين صورت اگر روزه شما صحيح شرعى باشد، مقبول الهى نبوده و بالا نمى‏رود.

بالا رفتن عمل و مقبوليت آن، با صحت شرعى خيلى تفاوت دارد. اگر با پايان يافتن ماه مبارك رمضان، در اعمال و كردار شما هيچ گونه تغييرى پديد نيامد و راه و روش شما با قبل از ماه صيام فرقى نكرد، معلوم مى‏شود روزه‏اى كه از شما خواسته‏اند محقق نشده است؛ آن‌چه انجام داده‏ايد روزه عامه حيوانى بوده است.

در اين ماه شريف، كه به مهمانی خداوند دعوت شده‏ايد، اگر به حق تعالى معرفت پيدا نكرديد يا معرفت شما زيادتر نشد، بدانيد در ضيافة اللّه درست وارد نشده‌ايد و حق ضيافت را به‌جا نياورده‌ايد.^[12]

ماه رمضان‏ شد مى و ميخانه بر افتاد

عشق و طرب و باده بوقت سحر افتاد

افطار به مى كرد برم پير خرابات‏

گفتم كه تو را روزه به برگ و ثمر افتاد

با باده وضو گير كه در مذهب رندان‏

در حضرت حق اين عملت بارور افتاد^[13]

 

وقتی می‌خواهد افطاری جایی برود و افطاری بخورد ببیند غذای حرام و شبهه‌ناک نباشد؛ مثلاً غذا مورد خمس نباشد و اگر اهل پرداخت خمس نیستند خودش خمس غذایی را که خورده بدهد. البته منظور از شبهه، شبهه قوی است نه شبهه ضعیف بلکه شبهه‌‌ای که احتمال حرمت در آن می‌رود. در غیر از ماه رمضان چطور زبانش را از غیبت حفظ می‌کرد در ماه رمضان باید بیشتر دقت کند که غیبت کسی را نکند.

روزه مستحب

ملا محسن فیض(رحمة الله علیه) مجتهد، فقیه، عارف و محدث بوده و به احادیث توجه‌ زیادی داشته است، چه‌ بسا احادیثی که خیلی از مجتهدین آن‌را مستحب می‌دانند، ممکن است مستحب مؤکد بدانند، ولی همان مستحب مؤکد از نظر ایشان همانند واجب شرعی است.

ایشان تعبیری دربارۀ صوم سنت دارند که بدون عذر نباید ترک کرد، از نظر اجتهادی ایشان نباید ترک کرد. صوم‌ مستحب زیاد داریم، اگر کسی بتواند «قائم اللیل و صائم النهار» باشد؛ شب‌ها سحرخیزی داشته باشد و روزها روزه بگیرد؛ غیر از ایامی که روزه حرمت یا کراهت دارد بقیه سال را روزه بگیرد.

روزه مستحب در پنج‌شنبه اول ماه، پنج‌شنبه آخر ماه و اولین چهارشنبه بعد از روز دهم ماه می‌باشد. البته روزه سه روز در هر ماه شامل اول، وسط و آخر ماه یا سه روز ایام البیض -سیزده، چهارده و پانزده ماه- می‌شود اما ایشان متعرض نمی‌شوند.

سه روز روزه در هر ماه مثل روزه تمام ماه است. «عن جعفر بن محمد عن أبيه(علیه السلام) قال: قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم)‏ من صام ثلاثة أيام في الشهر فقيل له أنت صائم الشهر كله فقال نعم فقد صدق لأن اللّه تعالى يقول‏ (مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا)^[14]»؛^[15] پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کسی که سه روز در ماه روزه بگیرد به او گفته می‌شود تمام ماه را روزه گرفته است؛ زیرا خداوند می‌فرماید: هر كس كار نيكى به‌جا آورد، ده برابر آن پاداش دارد.

امام خمینی(رحمة الله علیه) در شرح چهل حديث می‌فرماید: و اما سنت دوم رسول اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) كه عبارت است از سه روز روزه در هر ماه، پس اخبار كثيره كه بالغ بر چهل حديث مى‏شود در فضل آن وارد است.^[16] و در كيفيت آن بين علماى اعلام اختلاف است.

آن‌چه مشهور بين آن‌ها و موافق با اخبار كثيره است و عمل رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در آخر عمر و ائمه هدى(علیهم السلام) بر آن بوده است كه آن سه روز، عبارتند از: پنجشنبه اول، كه روز عرضۀ اعمال است، و چهارشنبه اول دهه دوم كه روز نحس مستمر و روز نزول عذاب است، و پنجشنبه آخر از دهه آخر كه نيز روز عرضۀ اعمال است.^[17]

اگر روزه ترک شد از نظر ایشان قضا واجب است و گرنه 750 گرم طعام از گندم، جو، برنج و سایرحبوبات بپردازد. «عن أبي عبد اللّه(علیه السلام) في حديث‏ فيمن ترك صوم ثلاثة أيام في كل شهر فقال إن كان من مرض فإذا برأ فليقضه و إن كان من كبر أو عطش فبدل كل يوم مد»؛^[18] امام صادق(علیه السلام) درباره کسی که سه روز روزه در ماه را ترک کند فرمود: اگر مریض بوده وقتی خوب شد قضای آن‌را به‌‍‌‌جا بیاورد و اگر به علت سن بالا یا تشنگی شدید روزه نگرفته است به‌جای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد.

 

برگرفته از کتاب توشه سالکان

تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

 

علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:

کتاب توشه سالکان

 

 

 

 .[1]بقره (2)، آیه 183.

[2]. لیثی واسطی، عيون الحكم و المواعظ (لليثي)، ص 305.

[3]. همان.

.[4] شيخ حر عاملى، وسائل الشيعة، ج‏ 10، ص 163.

.[5] همان، ص 161.

.[6] شيخ حر عاملى، وسائل الشيعة، ج‏ 10، ص 165.

[7]. بابا طاهر، رباعیات بابا طاهر عریان، ص 11.

[8]. همان، ص 164.

[9]. همان.

[10]. لیثی واسطی، عيون الحكم و المواعظ (لليثي)، ص 305.

[11]. همان.

[12]. امام خمينى، جهاد اكبر، ص 39.

[13]. همان، ديوان امام، ص 300.

[14]. انعام (6)، آیه 160.

[15]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعة، ج ‏10، ص 427.

.[16] همان، ج 7، ص 303- 321.

.[17] شیخ حر عاملی، وسائل الشيعة، ج 7، ص 304- 306.

.[18] همان، ج‏ 10، ص 432.