مرحوم استاد حداد (رحمةالله علیه) برای مبتدی و کسی که تازه میخواهد در این راه وارد شود مقداری مستحبات و دستورات میداد؛ البته به مقداری که انجام آن برای فرد میسور و ممکن باشد؛ اما اینطور نبود که او را زیاد به مشقّت و کُلفَت بیندازند. اول میدید این شخص چقدر قابلیت و توانایی دارد؛ بعد با لطف و ارفاق، دستوراتی میفرمود.
بعضی از اساتید عرفان، جهت رشد سلوکی شاگردانشان دستورات و اربعینیّات شاقّه میدهند و بر این امر اصرار دارند اما حرف استاد ما معمولاً این بود: «در همه حال خدا را در نظر بگیرید چراکه تقوای الهی باید در دل باشد.» تأکید داشت که انسان باید با همین تذکّرات به قلب، راه برود البته این بعد از شناسایی واجبات و محرمات و التزام به آنها بود و دستورات ذکری و اربعینی هم میداد.تصرفات روحیِ حضرت استاد در قلب بنده، سبب درک طریق الی اللّه و حرکت در آن میگردید. این عنایت الهی در اثر محبت به استاد و متابعت کامل از ایشان بود؛ زیرا صرف متابعت کامل، دستوری جامع است.
دستورات استاد سید هاشم حداد (ره) برای مبتدیان
در طول 24سال شاگردی در خدمت ایشان، دستورها و توصیههای زیادی دریافت کردم. تعدادی از این دستورها، خاص و مربوط به مراحل بالای سلوک است که از آوردن آنها معذورم. تعداد زیادی از این دستورها در آداب سالک که دستورات یک دورۀ مقدماتی برای شاگردان است بیان گردیده است.[1] تعدادی از این دستورات را در اینجا جهت آگاهیِ اهل سلوک بیان میکنم:
۱. تلاوت سورۀ «یس» صبحها و سورۀ «واقعه» شبها که اگر در نافلۀ عشاء باشد بهتر است.
۲. سوره «ص» در شبهای جمعه و هر روز سوره «صافات» بهصورت اربعینی، به این صورت که قاری، حضرت حقّ(جل جلاله) و مستمع، نفس باشد.
۳. صمت، سکوت و کتمان اسرار. استاد(رحمةالله) هم خیلی حرف نمیزد. اگر ما یک ساعت محضر ایشان مینشستیم حرفی از ایشان نمیشنیدیم بلکه ایشان معارف را از راه باطن به ما منتقل میکرد. در این شرایط ما منتظر میماندیم صدای ایشان را در اذان و نماز بشنویم.
۴. ذکر «لاهو الّا هو» به عدد خاص. امام علی(علیه السلام) فرمود: «شبی قبل از جنگ بدر حضرت خضر(علیه السلام) را در خواب دیدم به او گفتم: چیزی به من بیاموز که با آن بر دشمنان غلبه کنم. گفت بگو: «یا هُو یا مَن لا هُو الّا هُو». هنگام صبح خواب را برای رسول خدا(صل الله علیه و آله) تعریف کردم فرمود: «ای علی(علیه السلام)! اسم اعظم به تو آموخته شد. پس آن ذکر در روز بدر پیوسته بر زبانم جاری بود.»[2] سَروَر و آقای من، استاد عارف کامل سیّد هاشم موسوی حداد(رحمةالله) این ذکر شریف را به خواصّی از شاگردان موحّد خود دستور اربعینی و غیر اربعینی میدادند.
علّامه طهرانی(رحمةالله) از حضرت آقای حداد(رحمةالله) اذکاری گرفته بودند، یکی موضوع نماز قلبی بود[3] و یکی هم همین ذکر «لا هو الا هو» بود که تعداد این ذکر را برای ایشان تا آنجا که یاد دارم، بین چهار تا پنج هزار مرتبه بود. البته این یک دستور ذکری هست که باید با اجازه از استاد باشد. یکی از اذکاری هم که استاد(رحمةالله) به بنده داده بود و فرموده بود تا آخر عمر بگویم و ترک نکنم همین ذکر «لا هُو الا هو» بود.
۵. تفکّر در: «رَحِمَ اللّهُ إمرَأً عَلِمَ مِن أَینَ و فِی أَینَ و إِلیَ أَین.»[4]
۶. معاشرت خوب با پدر و مادر و هر فردی که سالک با آنها در ارتباط است.
۷. توجه به معنای «عدل» که «العَدْلُ أیْ؛ أنْ تَضَعَ کُلُّ شیءٍ فِی مَحَلِّه؛[5] عدالت؛ یعنی هر چیزی را در جای خودش قرار دهی» پس سالک الی اللّه باید حقوق و حدود را کاملاً رعایت کند و از افراط و تفریط دوری نماید.
۸. تنظیم اوقات، برای آنکه اتلاف وقت نشود.
۹. نماز استغاثه به امام زمان(عجل الله تعالی فرجه).
۱۰. بعد از نماز صبح دست راست بر روی سینه گذارد و هفتاد مرتبه «یافتّاح» بگوید.
۱۱. گاهی هم یک آیه از قرآن را دستور میدادند که باید روی آن فکر شود. گاهی میفرمود: «دستور همان قرآن است». عنایت خاصی داشت به اینکه باید به قرآن کریم توجه کرد و قرآن را با تدبر خواند. گاهی میدیدم ایشان آیههای قرآنی را با یک توجه و معرفت خاصی تلاوت و معنا میکرد.
۱۲. نماز جعفر طیار.(رحمةالله)
۱۳. دعای «أَعدَدتُ لِکُلِّ هَولٍ»[6] و دعای «یا مَن تُحَلُّ بِهِ عُقَدُ المَکَارِه».[7]
۱۴. مناجات مریدین. مناجات مريدين از مناجاتهای خمسه عشر صحيفه سجّاديّه امام چهارم آقا امام زين العابدين(علیه السلام) است. استاد ما سفارش میكرد که هنگام غلبه و فوران آتش عشق و حبّ الهی، مناجات مريدين را كه مطابق با حال عاشق است، بخوانيد. میفرمود: توصيه ما به شما عزيزان اين است كه اين دعا را تا آنجا كه مقدور است حفظ كنيد و در سينه داشته باشيد و در دعای قنوت و در جمع خودتان بخوانيد.[8]
۱۵. دعای «یا مَن احتَجَبَ بِشُعَاعِ نُورِه.»[9]
16. در آغاز، حداد برای فرد مبتدی، مقداری دستورات مستحبی تعبّدی میداد؛ از قبیل: انجام نوافل، خواندن ادعیّه، داشتن انگشتر عقیق، فیروزه و امثال آن، که با این دستورها آن شخص کمکم آزموده شود.
17. تقدم مسائل اخلاقی بر مراتب عرفانی: به این معنا که شخص، اول تزکیّه نفس کند و از رذائل دور شود تا دریچهای از عرفان به روی او بازگردد.
18. مراقبۀ قلبی دائماً: وقتیکه شاگرد کمی بالاتر میآمد دستور مراقبه دائم را میداد و میفرمود: «سالک در هر حالی از احوال، باید حضور الهی را در قلب خود بیاورد و این حضور را ملکه خود کند.» مهمّترین دستور ایشان مراقبه قلبی بود که آثار زیادی هم داشت. همّ و غم ایشان این بود که سالک به سمت توحید حرکت کند و از توحید افعالی شروع میکرد تا مراتب بالاتر.
19. تأکید بر تهجّد، سحرخیزی، توسّل و توجّه به خاندان اهل بیت(علیهم السلام)، مخصوصاً حضرت بقیۀاللّه الأعظم(عجل الله تعالی فرجه).
20. مطالعۀ حدیث عنوان بصری: حداد(رحمةالله) خیلی شاگردانشان را به مطالعه حدیث عنوان بصری توصیه و سفارش میکرد. همانطور که استادشان قاضی(رحمةالله) هم بر توجه به این حدیث تأکید میکردند و برای گذشتن از نفس اماره و خواهشهای مادی، شَهوی و غضبی که غالباً از کینه، حرص، شهوت، غضب و زیادهروی در تلذّذات برمیخیزد، به شاگردانشان دستور میداد این حدیث شریف را بنویسند و در جیب خود داشته و هفتهای یک یا دو بار آن را مطالعه کنند؛ چون دستورات سلوکیشان بر مبنای دستورات این حدیث شریف بود.
21. دستورالعمل دیگر ایشان سفارش مؤکد بر حفظالصحه، بهداشت و سلامت بدن و روان فرد سالک بود. حقیر قبل از رسیدن به محضر استاد مدتی در حوزه نجف بودم و در آنجا به جهت ریاضات زیاد و فشار بیش از حد به بدنم مریض شدم؛ اما برای طیّ کردن راه توحید، دست به دامن مرحوم حداد(رحمةالله) شدیم و ایشان از همان ابتدا، سفارش به حفظ تعادل مزاجی نمود.
برگرفته از کتاب حداد در آیینه حداد
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. ر.ک: محمدصالح کمیلی خراسانی، المطالب السلوکیه؛ همو، مشکات دل.
۱. قال علی(علیه السلام): «رأيتُ الخضرَ في المَنام قَبلَ بَدر بِليلةٍ فقُلتُ له: عَلِّمني شَيئاً انتَصِر بِه عَلی الأعداء! فقال: قُل: يا هُو يا مَن لا هُو الّا هُو. فلما أصبَحتُ قصَصتُ علی رسُولِ اللّه (صل الله علیه و آله)، فقال: يا علي(علیه السلام)! عُلِمَت الإسم الأعظَم، فكان علی لِساني يَومَ بدر». صدوق، توحید، ص ۸۹ ح ۲، بحارالانوار ج ۳ ص ۲۲۲.
[3]. سید محمد حسین حسینی طهرانی، مطلع الانوار، ج ۲، ص ۱۵۳.
[4]. وافی، ج 1 ص 116.
[5]. «فَقالَ(علیه السلام) الْعَدْلُ يَضَعُ الأُمُورَ مَواضِعَها…»، نهج البلاغه، حکمت ۴۳۷.
[6]. ابراهیم کفعمی، مصباح، ص ۸۲.
[7]. دعای هفتم صحیفه سجادیه.
[8]. آیت الله حاج محمدصالح کمیلی خراسانی در جلسات متعدد با رفقای سلوکی، کتاب صوتی و نیز نوشتاری در شرح مناجات خمسۀعشر، تهیّه کردهاند.
[9]. بحارالانوار، ج ۹۱، ص ۴۰۲.
