اقسام نفس در پرسش اعرابی از امام علی (ع)
علامه حسن زادۀ آملی(قدس سره) فرموده است که امام علی(علیه السلام) در حدیثی بیان فرمودهاند: «أنّ النفس النباتیة والنفس الحیوانیة مع الموت یفنیان ولكن النفس القدسیة والنفس الكلیة الإلهیة حیان باقیتان»؛ نفس نباتی و حیوانی با مرگ از بین میروند، ولی نفس قدسی و نفس کلی الهی باقی و زنده میمانند.
«وقال الإمام علی(علیه السلام) فی بیان الناطقة القدسیة: إنَّها قوة لاهوتیة وایجادها عند الولادة الدنیویة»؛ حضرت علی(علیه السلام) دربارۀ نفس ناطقۀ قدسی میفرماید: این نفس، قدرت و توان الهی است که در نفس انسان ظاهر میشود و بعد از تولد در این دنیا تحقق مییابد.
«مقرها العلوم الحقیقیة الدینیة»؛ پایگاه چنین نفسی علوم حقیقی دینی است که در نفس پیش میآید؛ همان که به علم لدنی تعبیر میشود. «موادها التأییدات العقلیة»؛ مواد تشکیل دهندۀ نفس ناطقۀ قدسی تأییدات عقلی است. منظور از این عقل، عقل نورانی الهی است که منشأ همۀ موجودات است. از این عقل به فطرت توحیدی هم تعبیر میشود.
«فعلها المعارف الربانیة»؛ کار این نفس، دریافت معارف الهی و ربانی است. «وسبب فراقها تخلل الآلات الجسمانیة»؛ این نفس هنگامی از جسم انسان جدا میشود که وضعیت جسمانی انسان مختل شود.
اعرابی از نفس الهی ملکوتی میپرسد. حضرت در مورد نفس کلیۀ الهیه، همان تعبیری که در نفس قدسی کرده بود، در نفس کلیۀ الهی به همان نحو تعبیر میکند.
«وقال(علیه السلام) فی بیان الكلیة الإلهیة: قوة لاهوتیة وجوهر بسیطة حیة بالذات»؛ نفس کلی الهی نیروی لاهوتی و جوهر بسیط ذاتی و زندۀ بالذات است. این نفس، آلوده به هیچ چیزی نبوده و حیات ابدی دارند. سالکانی که به معرفت کامل دست مییابند، در یک حیات الهی و عرشی زندگی میکنند.
«أصلها العقل»؛ اصل و اساس آن، عقل است. «منه بدأت وعنه وعت»؛ نفس کلی الهی از عقل شروع شده و از عقل، بینش و آگاهی خود را گرفته است. «وإلیه دلَّت وأشارت»؛ این نفس به عقل راهنمایی و اشاره میکند. همۀ حقایق عالم مظهر عقل بوده و به او دلالت دارند.
«ومنه بدأت الموجودات وإلیه یعود بالكمال»؛ از عقل است که موجودات، حیات خود را گرفتهاند و با بازگشت به او، به کمال میرسند. همۀ موجودات از او نشأت گرفتهاند. مبدأ و منتها و قوۀ لاهوتیه در وجود انسان نهفته است. سالک باید آن را پیدا کند، اما نه با جسم، بلکه با روح منور به نور الهی. افرادی که میگویند: این مطالب کفر و تجسیم است، فقط در مسائل جسمی و مادی انسان سیر کردهاند و از عالم ارواح و ملکوت غافلاند.
«فهی ذات الله العلیا وشجرة طوبی وسدرة المنتهی وجنة المأوی»؛ نفس کلی الهی همان ذات خداوند بلند مرتبه است و درخت طوبی و سدرة المنتهی و جنة المأوی است. عقل، مظهر خداست که در وجود انسان نهفته شده و باید کشف شود و به فعلیت برسد. از آن حقیقت به شجرۀ طوبی، سدرة المنتهیٰ و جنة المأویٰ تعبیر میشود.
حضرت علی(علیه السلام) در ادامه میفرماید: «من عرفها لم یشقی وما هوی»؛ هر کس نفس کلی الهی را با این توضیح شناخت، بدبخت نمیشود و سقوط نمیکند. «ومن جهلها ضلّ سعیه وغوی»؛[1] و هر کس این نفس را نشناخت، تلاشش به گمراهی کشیده و منحرف میشود.
همانطوری که کوتاهی در علوم ظاهری ما را به جایی نمیرساند، در علوم باطنی نیز همینطور است. اگر کسی دنبال این حقایق نرفته و زحمت نکشد، زحمتهای او هدر میرود و به خذلان خواهد نشست؛ بنابراین چنین فردی هیچ برداشتی از وجود خودش نخواهد داشت، بلکه به همین مسائل ظاهری و دنیوی مشغول خواهد شد.
برگرفته از کتاب مشکات دل شرح «المطالب السلوکیه»
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. حسن زاده آملی، هزار و یک نکته، ص 834.
