اقسام سالکان راه خدا
سالکان الی الله در عرفان اسلامی به چهار دسته تقسیم میشوند که عبارتند از: مجذوب سالک، سالک مجذوب، مجذوب مطلق و سالک بیجذبه. هر کدام از این سالکان دارای مراتب متفاوتی هستند. ما در اینجا به تبیین دو گروه اول میپردازیم:
گروه اول: سالک مجذوب است که با ریاضتها و مجاهدتها از پایین به بالا سیر میکند.
سالکان مجذوب ابتدا به یقظه رسیده و پس از توبه شروع به طی منازل سلوکی میکنند. این افراد که بیشتر سالکان راه خدا هستند، از منازل پایینی شروع کرده و با تزکیه، تهذیب نفس و عمل به دستورات سلوکی، مراتب باطنی را تا رسیدن به وصال الهی منزل به منزل طی میکنند.
سالک مجذوب با ریاضت، خودسازی و مجاهدات نفسانی، به تدریج آمادۀ دریافت جذبههای الهی میشود و تا زمانی که به جذبه نرسیده، دستورات سلوکی را حتی با مشقّت و سختی تعبداً عمل میکند، ولی وقتی به وادی جذبه افتاد، آنجا دیگر کشش است که او را به سمت مقصد میبرد. او در آن زمان، راه را با شوق و شور و جذبه طی خواهد کرد. سعیدالدین فرغانی(قدس سره) از عارفان بنام قرن هفتم در اینباره مینویسد:
«السالك المجذوب هو فی درجة المحبیة ابتداء وفی درجة المحبوبیة انتهاء»؛[1] سالک مجذوب در ابتدای سلوک در درجۀ محبان و در پایان سلوک در درجۀ محبوبان قرار میگیرد.
و آن دوم را سالک مجذوب خوان
كو سلوكى كرد و از هستى برست
در ریاضت در عبادت سالها
كرد سعى و گشت قابل جذبه را
چون دل او قابل انوار شد
جان پاكش قابل اسرار شد
شاهباز جذبه او را در ربود
جان او شد محرم بزم شهود
در مقام وصل جانان راه یافت
از خدا جان و دل آگاه یافت
این چنین كامل بجو گر رهروى
تا ز وصل دوست با بهره شوى[2]
گروه دوم: مجذوب سالک است که با عنایت الهی و جذبههای ربانی بدون مجاهدت سیر میکند. سیر روحی این افراد با جذبههای پروردگار متعال آغاز و ادامه پیدا میکند. این گروه به مجاهدت احتیاج ندارند و همیشه با جذبههای محبوب خود پیش میروند.
این گروه در بین سالکان طریق خدا در اقلیّت هستند؛ به همین جهت در پیریزی قواعد سلوکی نمیتوان به اقلیت توجه داشت، بلکه باید بر اساس سلوک اکثریت، قواعد سلوکی را پیریزی کرد. بنابراین مبنای بحث ما در سلوک الهی، گروه اول است که تعدادشان زیاد و سیر عملیشان با دستورهای استاد صورت میگیرد. همچنین وقت زیادی میطلبد و به مراقبات و محاسبات زیادی نیاز دارد.
فرغانی دربارۀ مجذوب سالک نیز مینویسد:
«إن المجذوب السالك هو فی درجة المحبوبیة ابتداءً وانتهاءً»؛[3] مجذوب سالک در ابتدا و انتهای راه در درجۀ محبوبان است.
اولین مجذوب سالک آمدست
كاول از جذبه به حق واصل شدست
حق فرستادش به سوى خلق زود
تا كه خلقان جهان را ره نمود
با همه قربى كه دارد با خدا
از ریاضت نیست یک ساعت جدا
زانكه هركو مقتداى راه شد
از بد و نیک مقام آگاه شد[4]
سیر اولی، ترقّی و سیر دومی تدلّی نامیده میشود. سالکان گروه اول در اثر مجاهدات، ترقّی معنوی پیدا کردهاند، اما گروه دوم تدلّی دارند. دلو دلو از عنایات و فیوضات لدنی الهی برخوردارند. خداوند(عز و جل) میفرماید:
{ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنَى}؛[5] سپس نزدیکتر و نزدیکتر شد تا آنكه فاصلۀ او به اندازۀ دو كمان یا كمتر بود.
این آیه اشاره به مجذوب سالک دارد.
در بین سالکان طریق الهی، گروه دیگری به نام اویسیه هستند که شبیه جذبههای اویس قرنی جذبه دارند.[6] طریقت اویسی نیاز به استاد ندارد. این جذبه عنایت فوق العادهای از جانب خداست که در دل یک شخص میافتد و او را با سرعت به کمال میرساند.
برگرفته از کتاب مشکات دل شرح «المطالب السلوکیه»
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. سعيد الدين فرغانى، منتهى المدارك فى شرح تائية ابن فارض، ج 1، ص 438.
[2]. محمد اسيرى لاهيجى، أسرار الشهود فى معرفه الحق المعبود، ص 56.
[3]. سعيد الدين فرغانى، منتهى المدارك فى شرح تائية ابن فارض، ج 1، ص 438.
[4]. محمد اسيرى لاهيجى، أسرار الشهود فى معرفه الحق المعبود، ص 55.
[5]. نجم (53)، آیۀ 8 _ 9.
[6]. ر.ک: عطار نیشابوری، تذکرة الاولیاء، ج 1، ص 15 _ 24.
