طلب علم باطنی و عمل به آن (شرح رساله انوار)
ابنعربی در رساله انوار میفرماید: «فاول ما يجب عليك طلب العلم الذى به تقيم طهارتك و صلاتك و صيامك و تقواك و ما يفرض عليك طلبه خاصة لا تزيد على ذلك و هو اول باب السلوك»؛ کسی که اهل عزلت شده در اولین قدم باید در پی کسب علم باطنی باشد؛ یعنی به یک معرفت حقیقی دست یابد.
وقتی سالک به عزلت و خلوتنشینی با خدا اهمیت داد، در این خلوت، علوم، اسرار و شهودی از ناحیه خداوند، به مدد او میآیند؛ منظور از این علم، علم یقین، علم لدنّی و الهی است که در خلوت آن را کسب کرده است؛ چون این علم نورانی است در مسایل عبادی یاری کننده وی خواهد بود؛ یعنی میتواند از این علوم نورانی برای خویش طهارت باطنی کسب کند و حتی نماز و روزه واقعی را تحصیل کند و کیفیت نماز و سایر عبادات خویش مثل روزه، حج و … را ارتقا دهد.
از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: «أَلْعِلْمُ نُورٌ یقْذِفُهُ اللّه فِی قَلْبِ مَنْ یشآء»؛[1] علم، نوری است که خداوند به قلب هر کس که بخواهد میافکند. مقصود از این علم، علم الهی و لدنی است.
بله عزیزان! با خلوت و انس با خدا، اینها شدنی است. باید از خود خدا برای رسیدن به خودش و همچنین درست کردن نماز، روزه، اخلاق، معرفت و امثال آن کمک گرفت. بدون لطف و نظر او کاری پیش نمیرود؛ گرچه تلاش و کوشش زیادی هم انجام شود.
تا که از جانب معشوق نباشد کششی
کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد[2]
باید در پس همه اینها خدا را ببینیم. اگر یک لحظه تلاش خود را ببینیم و روی آن تکیه کنیم چنین معارف توحیدی و شهودی حاصل نخواهد شد؛ بنابراین باید علومی که ظاهر و باطن و اعمالمان را تغییر داده و سبب رشد و بالندگی معنوی ما میشود را کسب کنیم و همچنین از علوم کسبی و علومی که جنبه تهذیب اخلاق و رشد معنوی ندارد و صرفا دنیای بدون آخرت را آباد میکند و باطن ما و اعمال ما را نورانی نمیکند پرهیز کرد.
شیخ بهایی این دسته از علوم که در رشد معنوی سالک تأثیر ندارد را تلبیس شیطان معرفی کرده است. ایشان علمی را علم حقیقی میداند که برای او قرب الهی ایجاد کند، او را به خدا برساند و تجلیات الهی بر قلبش نازل شود.
علْم رسمی سر به سر قیل است و قال
نه از او کیفیتی حاصل، نه حال
وه! چه خوش میگفت در راه حجاز
آن عرب، شعری به آهنگ حجاز:
کُلُّ مَنْ لَمْ یَعْشقِ الْوَجْهَ الْحَسَن
قَرِّبِ الْجُلَّ اِلَیْهِ وَ الرَّسَن
یعنی: آن کس را که نبْوَد عشق یار
بهر او پالان و افساری بیار
فلسفه یا نحو یا طب یا نجوم
هندسه یا رمل یا اعداد شوم
علم نبود غیر علم عاشقی
مابقی تلبیس ابلیس شقی
علم فقه و علم تفسیر و حدیث
هست از تلبیس ابلیس خبیث
میگوید: حتی علم فقه، احادیث اهلبیت(علیهم السلام) و حتی تفسیر قرآن اگر سالک را در مسیر توحید قرار ندهد، این علوم حجاب اکبر میشود و عالِم به این علوم را در مسیر گمراهی و جهنم قرار میدهد. در طول تاریخ چه بسیار از علمایی که به این بلا دچار و به وادی جهنم کشانده شدند.
این علوم و این خیالات و صُوَر
فضلهٔ شیطان بوَد بر آن حجر
تو، بغیر از علم عشق ار دل نهی
سنگ استنجا به شیطان میدهی
لوح دل، از فضلهٔ شیطان بشوی
ای مُدرّس! درس عشقی هم بگوی
چند و چند از حکمت یونانیان؟
حکمت ایمانیان را هم بدان
سینهٔ خود را برو صد چاک کن
دل از این آلودگیها پاک کن[3]
عمل به دانش
ابنعربی بعد از بیان طلب علم باطنی میگوید: «ثم العمل به»؛ سپس به آن علم عمل کن.
خلوت نشینی برای سالک در ابتدای این راه لازم است تا در خلوت، علم باطن و طهارت قلب برایش حاصل شود. وقتی علم باطنی از خلوت نشینی برای سالک حاصل شد و به هدایتهایی که علم باطن به او آموخته، عمل کند، هم علمش فراوان میشود و هم اعمال خالص او زیاد خواهد شد. امام محمد باقر(علیه السلام) میفرماید: «مَنْ عَمِلَ بِمَا يَعْلَمُ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ يَعْلَمْ»؛[4] هر كه به آنچه مىداند عمل كند، خداوند به او آن بياموزد كه نمىداند. اینها اثر عمل به علم باطنی است.
افرادی بودند که علم ظاهری نداشتند؛ ولی بهخاطر قرار گرفتن در مسیر سیر و سلوک و عمل به دانستهها قلوبشان به نور الهی منور و دارای علم باطنی شدند.
نگارِ من که به مکتب نرفت و خط ننوشت
به غمزه، مسئلهآموزِ صد مُدَرِّس شد[5]
برگرفته از کتاب تجلی انوار شرح «رساله انوار محی الدین ابن عربی»
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی (دام ظلّه)
علاقه مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1] . مصباح الشریعه، ص 16.
[2] . این شعر در بین اهل دل و عرفا معروف و مشهور است؛ ولی شاعر آن مشخص نیست.
[3] . شیخ بهایی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهایی، ص 4.
[4] . علامه مجلسی، بحارالانوار، ج75، ص189.
[5] . دیوان حافظ، غزل 167.
