5 راه درمان قساوت قلب
اگر دل انسان بمیرد، دستگاه برقراری ارتباط در وجود او از بین رفته و حتی توفیق فکر اصلاح خویش و توبه به درگاه الهی را نخواهد داشت، اما مادامی که به این حد نرسیده و به شدت سختی گرفتار نشده باشد، راه درمان وجود دارد و نباید از رحمت و لطف الهی ناامید شد.
با اینکه قساوت قلب از آفتهای بزرگ در راه تکامل و شناخت انسان است، وجود یک روزنۀ کوچک در قلب باعث نرم شدن دل و آمادگی آن برای ورود انوار رحمانیه الهی میشود. بنابراین در مرحلۀ نخست، پیشگیری از سنگدلی آسانتر از درمان آن است، اما در مرحلۀ بعد، راهکارهایی برای درمان این بیماری روحی و روانی در آیات روایات آمده که به برخی از آنها اشاره میشود:
یک. یاد خدا
اولین و مهمترین راه رهایی از سنگدلی به یاد خدا بودن است. قرآن کریم در این زمینه میفرماید:
{اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیث … تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِکرِ اللَّه}؛[1] خداوند بهترین سخن را نازل کرده … که از شنیدن آیاتش لرزه بر اندام کسانى میافتد که از پروردگارشان در هراسند، سپس ظاهر و باطنشان به سمت ذکر و یاد خدا نرم و لطیف میشود.
امام باقر(علیه السلام) به یکی از یارانش توصیه میکند: «تَعَرَّضْ لِرِقَّةِ الْقَلْبِ بِكَثْرَةِ الذِّكْرِ فِي الْخَلَوَاتِ»؛[2] از بسیار یاد کردن خدا در خلوتها کمک گرفته و دلت را نرم کن.
دو. یتیم نوازی
از راهکارهای درمان سنگدلی، یتیمنوازی است. امام باقر(علیه السلام) از پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل میکند:
«مَنْ أَنْكَرَ مِنْكُمْ قَسْوَةَ قَلْبِهِ فَلْيَدْنُ يَتِيماً فَيُلَاطِفُهُ وَ لْيَمْسَحْ رَأْسَهُ يَلِينُ قَلْبُهُ بِإِذْنِ اللَّه»؛[3] هرکس نگران سنگدلی خویش است، نزد یتیمى رفته و به او مهربانى کند و دست نوازش بر سرش بکشد تا دلش به اذن خدا نرم شود.
سه. تخلّق به اخلاق الهی
برای جلوگیری و درمان قساوت قلب باید روزبهروز خود را به خدا نزدیکتر کنیم تا قلبمان نورانی شود. عطوفت و مهربانی از صفات برجستۀ خداوند است؛ اگر به اخلاق الهی متخلّق شویم و اهل عطوفت و مهربانی باشیم، این صفات الهی بر قلب ما هم ترشّح میکند؛ به همین سبب به ما فرمود: «تَخَلَّقُوا بِأَخلاقِ اللّهِ»؛[4] به اخلاق الهی متخلّق و آراسته شوید.
چهار. یاد مرگ
یکی از عوامل نرمی قلب، یاد مرگ است، چنانکه حضرت عيسى(علیه السلام) دراینباره فرمود:
«بِحَقٍّ أَقُولُ لَكُمْ: كَمَا أَنَّ الدَّابَّةَ إِذَا لَمْ تُرْكَبْ تَمْتَهِنُ وَ تَصْعُبُ وَ تَغَيَّرَ خُلُقُهَا كَذَلِكَ الْقُلُوبُ إِذَا لَمْ تَرِقَ بِذِكْرِ الْمَوْتِ وَ نَصَبِ الْعِبَادَةِ تَقْسُو وَ تَغْلُظ»؛[5] به حق مىگويم: همچنان که اگر مدتى بر حيوان سوار نشوند و او را رها كنند، پس از آن سوارشدنش مشكل مىشود و رفتار حيوان عوض میشود، همچنين قلوب انسانها اگر با ياد مرگ و عبادات، رقيق و نرم نشوند، دچار قساوت مىگردند و سخت مىشوند. شاید به همین دلیل، رفتن به قبرستان و یاد کردن مردگان سفارش شده است.
به دل مىرسان دم بدم ياد مرگ
چو بر مركب، آسيب مهميز را[6]
رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) میفرماید: «زُرِ الْقُبُورَ تَذْكُرْ بِهَا الْآخِرَة»؛[7] به زیارت اهل قبور بروید تا یاد آخرت در شما زنده شود. و نیز فرمود: «زُورُوا قُبُورَ مَوْتَاكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلَيْهِمْ فَإِنَّ لَكُمْ فِيهِمْ عِبْرَة»؛[8] به زیارت مردگان بروید و بر آنان درود و سلام بفرستید؛ زیرا این كار درس عبرتى براى شما مىشود.
پنج. توجّه به محرومان
از دیگر عوامل رفع قساوت قلب، یادآوری و ملاقات با کسانی است که از برخی نعمتها محروماند؛ مثل دیدن آدمهای معلول که به سبب نقص عضو دارای مشکلاتی در زندگی روزمره هستند یا عیادتِ کسانی که بیماریهای سختی دارند و در بستر افتادهاند تا علاوه بر اینکه قدر نعمتهای الهی را بدانیم، به امکانات رفاهی و قدرت جسمی خویش مغرور نشویم و حالت خضوع و رقّت در قلب ما ایجاد شود؛
زیرا همۀ افرادی که دچار این مشکلات هستند، غالباً از سلامتی برخوردار بودند و بعد به این بیماریها مبتلا شدند و چه بسا ما هم مبتلا شویم. اما اگر بخواهیم با ثروتمندان و اهل دنیا رفاقت کنیم، قلب ما ظلمانی و سخت میشود؛ به همین دلیل مناجاتهای ائمه(علیهم السلام) مَملوّ از گریه و یادآوری قبر و منازل بعد از آخرت است.[9]
برگرفته از کتاب نجوای سالکان شرح مناجات خمس عشر امام سجاد (علیه السلام)
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی(دامظله)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. زمر (39)، آیۀ 23.
[2]. ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص 285.
[3]. شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 200.
[4]. محمدتقى مجلسی، روضة المتقين، ج 1، ص 312.
.[5] ابن فهد حلى، عدة الداعي و نجاح الساعي، ص 106 ـ 107.
[6]. ديوان فيض كاشانى، ج 1، ص 499.
[7]. ورام بن أبي فراس، مجموعة ورّام، ج 1، ص 288.
.[8] قطب الدين راوندى، الدعوات / سلوة الحزين، ص 259.
[9]. به دعاهای ابوحمزه، کمیل، مناجات امیرالمومنین(علیهم السلام) در مسجد کوفه و … مراجعه شود.
