کیفیت توکل سالک
توکل از صفات برجسته مؤمن است. باید سالک الی اللّه، توکل را بیشتر رعایت کند. اگر توکل نباشد بهجایش شرک است.
انسان باید شرک را از خودش دور کند. اگر توکل محکمی به خدا نداشته باشد معنیاش این است که اسباب را شریک در رزق و روزی خداوند میداند. وقتی انسان میداند که مسبب اصلی عالم خداست و اسباب را او به وجود آورده است، اگر به اسباب بیشتر از مسبب الاسباب اهمیت دهد این نوعی شرک است.
اگر توکلش به کسب و کار و حقوقش باشد، حقوقی که کارمندان هر ماه میگیرند بگویند همین حقوق، معاش ماست، دستشان به دست کار فرما باشد و نظرشان به اسباب ظاهری در تحصیل رزق باشد، این نوعی شرک است که باید از آن اجتناب کرد.
در توكل كوش و صبرى پيش گير
اين لسان را در گلستان خويش گير[1]
توکل را از خداوند درخواست کنیم چنانکه امام سجاد(علیه السلام) انجام دادند: «قال الامام السجاد(علیه السلام) … و هب لي صدق التوكل عليك … أسألك خوف العابدين لك، و عبادة الخاشعين لك، و يقين المتوكلين عليك، و توكل المؤمنين عليك»؛[2]امام سجاد(علیه السلام) فرمود: خدایا صدق توکل بر خودت را به من ببخش … خدایا خوف عابدان، عبادت خاشعان، یقین متوکلان و توکل مؤمنین را از تو درخواست میکنم.
حاجی باید بر خدا توکل کند. «قال الصادق(علیه السلام) إذا أردت الحج … فوض أمورك كلها إلى خالقك و توكل عليه في جميع ما يظهر من حركاتك و سكونك»؛[3] امام صادق(علیه السلام) فرمود: زمانی که میخواهی به حج بروی … تمام امورت را به خالقت واگذار کن و در تمام حرکات و ایستادنت بر او توکل کن.
توکل از ارکان ایمان است. «عن أبي عبد اللّه(علیه السلام) عن أبيه(علیه السلام) قال قال أمير المؤمنين (علیه السلام) الإيمان له أركان أربعة التوكل على اللّه و تفويض الأمر إلى اللّه و الرضا بقضاء اللّه و التسليم لأمر اللّه(علیه السلام)»؛[4]امیر مؤمنان(علیه السلام) فرمود: ایمان چهار رکن دارد توکل بر خدا و واگذاری کار به خدا و راضی به قضای خدا و تسلیم بودن در برابر امر خدا.
کارهای انسان متوکل سر و سامان مییابد. «عن أبي عبداللّه(علیه السلام) قال: من أعطي ثلاثا لم يمنع ثلاثا من أعطي الدعاء أعطي الإجابة و من أعطي الشكر أعطي الزيادة و من أعطي التوكل أعطي الكفاية ثم قال أ تلوت كتاب اللّه(عز و جل) و من يتوكل على اللّه فهو حسبه و قال لئن شكرتم لأزيدنكم و قال ادعوني أستجب لكم»؛[5]
امام صادق(علیه السلام) فرمود: کسی که سه چیز به او دادهاند از سه چیز منع نمیشود؛ به کسی که توفیق دعا دادهاند وعده اجابت هم دادهاند و کسی که شکر نعمت دادهاند زیادی نعمت دادهاند و به کسی که توکل عطا شده باشد کفایت در کارها عطا شده است. سپس فرمود: آیا کتاب خدا را خواندهای «و هر كس بر خدا توكّل كند، كفايت امرش را مىكند» و خداوند فرمود:«اگر شكرگزارى كنيد، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود» و خداوند فرمود: «مرا بخوانيد تا (دعاى) شما را بپذيرم!
راه تقویت توکل
از چه راهی میتوانیم توکلمان را قوی کنیم؟ از راه خداشناسی؛ چون معرفت پیدا میکنیم که خير الرازقین خداست. رازقیت از صفتهای برجسته الهی است. در رازقیت خداوند همه مردم خصوصاً طلاب علوم دینی نباید دیگری را شریک کنند.
کسی که با دست خالی در حوزه علمیه بیاید و هیچ راهی برای تحصیل رزق نداشته باشد و فقیرانه در حوزه علمیه درس بخواند، روایت وارد شده که رزق و روزی آنها عنداللّه محفوظ است. رزق همه بندگان تضمین شده است اما از جانب ربالعزّة به افرادی که تحصیلشان للّه، فیاللّه و بِاللّه است عنایت بیشتری خواهد شد.
حتی نباید نظرش به شهریه و امور ظاهری باشد، چون در روایات اهلبیت(علیهم السلام) آمده است که خداوند رزق این افراد را تضمین کرده است. خداوند میفرماید: (و فِی السَماء رِزقُکُم و مَا تُوعَدُون وَ اِنَّه لَحَق مِثلَ مَا اَنَّکُم تَنطِقُون)؛[6]و روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می شود. سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است همانگونه که شما سخن میگویید!
خدا تمثیل میکند و میفرماید: رزق و روزی فقط از جانب من است و دیگری هیچ دخالتی در رزق و روزی ندارد و این حق، واضح و روشن است و روشنیاش هم مثل سخن گفتن است. (وَ اِنَّه لَحَق مِثلَ مَا اَنَّکُم تَنطِقُون) چهجور با هم صحبت میکنید، آیا شکی در آن هست؟ نمیتواني منکر شوی، دیگر از این بالاتر؟! چرا ایمان نداریم؟! چرا سخنان مخالفی را مطرح میکنیم؟! چرا غم و غصه میخوریم؟!
در تحصیل معاش و رزق و روزی خیلی فعالیت نکند، در مسئله رزق نباید غصه بخورد بلکه اجمال مطلوب است. طلبهای پیش ما آمد میگفت من در کارت بانکیام هیچ پولی نبود یا مبلغ مختصری بود به مشهد رفتم، دیدم در کارتم پول آمده است، این پول از کجا میآید؟! ما نمیتوانیم این آقا را تکذیب کنیم.
رزق غیر منتظره
چقدر ما و شما رزقهای غیر مترقبه و غیرمنتظره داشتیم که ناگهان از غیب به ما رسیده و فکرش را هم نمیکردیم. رزقهایی که راه تحصیلش معلوم است با رزقی که معلوم نیست، از نظر اینکه هر دو از سمت خدای روزی دهنده است، آیا این دو با هم فرق دارد؟! چه فرقی میکند که بگوییم شهریه از مدرسه است، حقوق از کارفرماست یا زمانیکه به طور کلی هیچ انتظاری نباشد و ناگهان پولی به دست ما برسد.
هیچ فرقی نمیکند فقط آن حقوق آشکارتر است و این رزق نامعین مخفیتر است و الا هر دو رزق است و هر دو از رازق متعال به دست ما میرسد.
برای سالک لازم است که به اندازه کفاف قناعت کند و دنبال توسعه امور نرود.
روایاتی در توسعه امر عیال وارد شده است، اما برخی دستورات برای اهل سیر و سلوک است، اهل سلوک با عامه مردم فرق میکنند، باید در خوراک، پوشاک و مسکن قناعت کنند. چون مقصد مهمی در پیش دارند باید وقتشان در آن مقصد مهم صرف شود. اگر درجاهای دیگرمصرف شود وقتش تلف میشود و از هدف اصلی باز میماند.
نباید خیلی غم و غصه رزق و روزی را بخوریم. بعضی از طلاب حوزهها را میبینم که خیلی این در و آن در میزنند و دو، سه جا کار میکنند و میخواهند در امور زندگی خود خیلی توسعه بدهند، مسافرکشی میکند و بعضی کارها که مناسب طلبه نیست و در شأن طلبه هم نیست انجام میدهند. بعضی کارگر برای بنّا میشوند. البته گاهی اضطراری پیش میآید، طلبکار آمده درب خانه و طلبش را مطالبه میکند، اینجا برای وفای دِین که وقتش رسیده کار کند مانعی ندارد.
برگرفته از کتاب توشه سالکان
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. فريد الدين عطار نيشابورى، لسان الغيب، ص 319.
[2]. صحيفة سجادية، ص 260.
[3]. منسوب به امام صادق؟ع؟، مصباح الشريعة، ص 47.
[5]. همان، ص 65.
[6]. ذاریات (51)، آیه 22-23.
