عرفان و معنویت: راهی فطری به سوی گمشده انسان
گرایش به عرفان و معنویت از امور فطری بشر است که در طول تاریخ، در اطراف و اکناف کرۀ خاکی وجود داشته است. با این حال، علیرغم فطری بودن اصل این راه، دشواری و پیچیدگی آن سبب پدید آمدن انحرافات فراوانی در این عرصه گردیده است. جز کسانی که دست تأیید الهی راهبر ایشان شده، دیگران یا از جادّه برون افتادهاند و یا در مراحل میانی توقّف نمودهاند.
رویکردهای مختلف به کشف حقیقت
برخی عالمان به شکاکیّت روی آورده و تمام کوششهای آدمی در جهت کشف حقيقت را بیهوده دانستهاند؛ اما بیشتر عالمان در برابر این طایفه ایستادهاند. اینان راههای متفاوتی را برای رسیدن به این باور یقینی برگزیدهاند. فیلسوفان، روش استدلال و تعقل را پیشه خود ساخته و تحقیق فلسفی را دنبال کردند.
حکیمان اشراق، علاوه بر استدلال و بحثهای عقلی به دریافتهای باطنی و ذوقی و اشراقات و افاضههای حاصل از سلوک و مجاهدات معنوی و درونی نیز روی آوردند. شیخ شهابالدین سهروردی، معروف به شیخ اشراق (587-549 ق)، احیاگر این رویکرد حکمی است. متکلمان نیز در جذب روش عقلی همراه حکیمان شدند، ولی در کشف حقایق، از وحی و کلام پیشوایان دین نیز مایه میگرفتند.
راه عارفان: ذوق، اشراق و شهود
راه دیگری که در ملل و نحل گوناگون، بستر تاریخ را شکافته، راه عارفان بود که در کشف انسان و جهان، نه بر عقل و استدلال، بلکه بر ذوق، اشراق و شهود تکیه زدند. آنان با روشهای عملی عرفان، سیر و سلوک نموده و پس از طی منازل و مقامات عرفانی به مكاشفه و مشاهده باطنی راه یافتند؛ آنگاه با توصیف و تبیین آنها به عرفان نظری دست یافتند.
پس عرفان عملی عبارت است از: اجرای یک برنامه دقیق و پرمشقت برای گذشتن از مراحل و منازل، و رسیدن به مقامات و احوال و کشفیات عرفانی و در نهایت، نیل به توحید و فناى فی الله.
اهمیت عرفان و ضرورت تحلیل زندگی عارفان
در اهمیت عرفان و عارفان بالله و ضرورت تحلیل زندگی آنان، آیتالله سیدعلی خامنهای(دام ظله) در پیامی به کنگرۀ بزرگداشت آیتالله سیدعلی قاضی(رحمةالله) فرمود:
مهمترین مسأله در این باب، این است که ما در بین سلسله علمى فقهى و حِکمى خودمان در حوزههاى علمیه - در این صراط مستقیم- یک گذرگاه و جریان خاصالخاص داریم که میتواند براى همه الگو باشد، هم براى علما الگو باشد -علماى بزرگ و کوچک- هم براى آحاد مردم و هم براى جوانها؛ میتوانند واقعاً الگو باشند.
اینها کسانى هستند که در پایبندى به ظواهر اکتفا نکردند، در طریق معرفت و طریق سلوک و طریق توحید تلاش کردند، مجاهدت کردند، کار کردند و به مقامات عالیه رسیدند. و مهم این است که این حرکت عظیم سلوکى و ریاضتى را نه با طرق مندرآوردى و تخیلى – مثل بعضى از سلسلهها و دکانهاى تصوف و عرفان و مانند اینها – بلکه صرفاً از طریق شرع مقدس آن هم با خِبرَویَّت بالا، به دست آوردند.
همین سلسله آقاى قاضى(رحمةالله) – مجموعه این بزرگواران که از مرحوم حاج سید على شوشترى(رحمةالله) شروع میشود – همهشان مجتهدین طراز اول بودند. شاگرد برجسته ایشان، مرحوم آخوند ملا حسینقلى همدانى(رحمةالله) است که از لحاظ عرفانى و معنوى و سلوکى حقیقتا در عرش است، یعنى عظمت مقام مرحوم آخوند ملا حسینقلى همدانى(رحمةالله) قابل توصیف نیست…
مرحوم جد ما -مرحوم آقاى آسید هاشم نجفآبادى(رحمةالله)– دیده بود، درک کرده بود مرحوم آسید احمد را؛ میگفت ما وقتى سحر یا شب میرفتیم طرف سهله یا از سهله برمیگشتیم، صداى گریه این مرد -آسید احمد- از داخل خانهاش که سر راه بود شنیده میشد.
اینها یک حالات اینجورى داشتند. خود ايشان هم به شاگردهايشان ميگفتند؛ اگر چنانچه يك حالت مكاشفهاى برايتان دست داد اعتناء نكنيد، كارتان را كنيد، ذكرتان را بگوييد، آن حالت خشوع را حفظ كنيد؛ يعنى مقامات اينها اين است.
بالاخره خيلى مهم است كه شخصيتهاى اينجورى احياء بشوند، شناخته بشوند، معرفى بشوند؛ منتها در معرفى اينها از آدمهاى خبره استفاده كنيد؛ يعنى كسانى بيايند دربارة اينها حرف بزنند كه بتوانند مقامات اينها را براى ماها بيان كنند كه ما يك استفادهاى ببريم، بهرهاى ببريم؛ والّا صِرف [بيان] مقامات علمى و فقهى كافى نيست.[1]
برگرفته از کتاب حداد در آیینه حداد
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. بخشی از متن پیام مقام معظم رهبری به کنگره بزرگداشت آیت الله سید علی قاضی در جمع اعضاء ستاد بزرگداشت آیت الله قاضی در 26/4/1391؛ پایگاه اطلاعرسانی مقام معظم رهبری: https://farsi.khamenei.ir/speech-contentid=21410
