تطهیر مال، لازمه عرفان عملی
زکات اموال
زکات نه چیز واجب است: اول: گندم. دوم: جو. سوم: خرما. چهارم: کشمش. پنجم: طلا. ششم: نقره. هفتم: شتر. هشتم: گاو. نهم: گوسفند.[1] هر کدام از نه مورد که به مقدار نصاب برسد پرداخت زکات آن واجب است. خداوند مصارف زکات را بیان میفرماید: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکينِ وَ الْعامِلينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمينَ وَ في سَبيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبيلِ فَريضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَکيمٌ)؛[2]
زکاتها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای (جمع آوری) آن زحمت میکشند، و کسانی که برای جلب محبّتشان اقدام میشود، و برای (آزادی) بردگان، و (ادای دین) بدهکاران، و در راه (تقویت آیین) خدا، و واماندگان در راه، این یک فریضه (مهم) الهی است و خداوند دانا و حکیم است!
چون جدا خواست شد زكات و نماز
تازه زو شد زكات و فرض صلاة
بهم آورد هر دوان را باز
ركن اسلام شد مصون ز آفات[3]
زکات فطره
کسی که موقع غروب شب عید فطر بالغ و عاقل و هشیار است و فقیر و بنده کسی دیگر نیست، باید برای خودش و کسانی که نان خور او هستند، هر نفری یک صاع که تقریباً سه کیلو است گندم یا جو یا خرما یا کشمش یا برنج یا ذرت و مانند اینها به مستحق بدهد و اگر پول یکی از اینها را هم بدهد کافی است.[4]
(قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّي وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّي)؛[5] به یقین کسی که پاکی جست (و خود را تزکیه کرد) رستگار شد. و (آن که) نام پروردگارش را یاد کرد سپس نماز خواند! تَزَکَّي همان زکات فطره است که باید قبل از نماز عید فطر پرداخت کنند یا کنار بگذارند. کسی که مخارج سال خود و عیالش را ندارد و کسبی هم ندارد که بتواند مخارج سال خود و عیالش را بگذراند فقیر است و دادن زکات فطره بر او واجب نیست.[6]
عامه مردم تلقی کردهاند که فطریه واجب است، درحالی که پرداخت کننده اگر بخواهد به نیت واجب پرداخت کند باید فقیر شرعی نباشد. فقیر شرعی یعنی چه؟!؛ یعنی «ما لا یملک مؤونة سنته لا فعلاً و لا قوةً»؛ کسی که مخارج سال خود و افراد خانوادهاش را ندارد فقیر شرعی است.
«بالفعل»؛ به این معناست که خرج تمام سال خودش و افراد واجب نفقهاش را ذخیره کرده باشد. «بالقوه»؛ برای مثال کارمندی که سر ماه حقوقش را میگیرد متمکّن بالقوه است.
طلاب حوزه که ماه رمضان، محرم و صفر، ایام فاطمیه و مناسبتهای دیگر به سفر تبلیغی میروند و در مؤسسات کار میکنند یا در جائی کارمند شدهاند، اگر از نظر مالی تأمین هستند باید سال خمسی داشته باشند و زکات فطریه بر آنها واجب میشود. اگر فرض کنیم خرج یازده ماه را دارد ولی خرج یک ماه را ندارد میتواند به اندازه یک ماه فطریه بگیرد؛ بنابراین شخصی که فطریه پرداخت میکند باید غنی شرعی باشد، نه اینکه میلیاردر و سرمایهدار بزرگی باشد.
غنیّ شرعی این است که مؤونه سال را بالفعل یا بالقوه داشته باشد. اگر کمبود دارد و لو یک ماه، بر خودش، زن، بچهها، پدر و مادرش اگر تحت کفالت او هستند پرداخت فطریه واجب نیست چون فقیر و مستحق است و میتواند فطریه بگیرد، اما اگر نیت واجب کند بدعت است ولی اگر فقیر دوست دارد زکات فطره بدهد باید نیت مستحب کند.
همانطور که در نمازهای واجب باید نیت واجب کنیم و در نوافل باید نیت مستحب کرد باید فرق گذاشت، نمیشود در وظایف شرعی خَلط کرد، پرداخت کننده و گیرنده شرایطی دارد، باید احکام شرعی آنها را رعایت کنیم.
اگر خانم در ماه رمضان یا قبل از ماه رمضان بچهای به دنیا آورده یا حامله است و زاییدنش نزدیک شده، باید روزه را بخورد ولی برای هر روز یک مُد طعام، 750 گرم از حبوبات پرداخت کند. پرداخت کفاره روزه بر خود زن واجب است و زن نمیتواند شوهرش را الزام کند که به جای او کفاره را پرداخت کند و پرداخت کفاره زن بر مرد واجب نیست.
فرق کفاره و فدیه
فدیه برای مریض، شیخه، شیخ، حامل مُقرِب و زن زائو و مانند اینهاست. در نیت باید لفظ فدیه را بگوید نه اینکه لفظ کفاره بیاورد، اینجا کفاره مورد ندارد، بعضی فدیه را به کفاره تعبیر میکنند؛ بنابراین 750 گرم طعام، فدای آن روزهای است که شخص میخواسته بگیرد و نگرفته است، کفاره برای افطار عمدی است و در جایی است که گناهی کرده باشد بخواهد به وسیله کفاره، آن گناه را پاک کند. بعضی از مردم متوجه این احکام نیستند ولی واجب است مبلغین این نکات ریز را به مردم بگویند چون اینها در قصد قربت دخالت دارد. باید مسائل شرعی را به ترتیب شریعت نیت کرد و به ترتیب شرع کارها را انجام داد.
انفاق
از اموالتان حق مشخصی برای سائلان و محرومان کنار بگذارید. این غیر از زکات است، امام معصوم(علیه السلام) فرمود: این حق، زکات نیست، خمس نیست، حقی غیر از آنهاست. «عن أبي عبد اللّه(علیه السلام) قال: … فالحق المعلوم من غير الزكاة و هو شيء يفرضه الرجل على نفسه في ماله يجب عليه أن يفرضه على قدر طاقته و سعة ماله فيؤدي الذي فرض على نفسه إن شاء في كل يوم و إن شاء في كل جمعة و إن شاء في كل شهر»؛[7] امام صادق(علیه السلام) فرمود حق معلوم غیر از زکات است و چیزی است که شخص به اندازه توانایی مالی بر خودش واجب میکند و آنچه واجب کرده اگر خواست هر روز، هر هفته یا هر ماه بپردازد.
یکی از کارهای واجبی که اهل سیر و سلوک باید انجام دهند این است که برای خودش مقرر کند که روزانه، هفتگی یا هر ماه مقداری پول نقد یا جنس بپردازد. کار را آسان کرده است نگفته حتماً هر روز پرداخت کند بلکه نظرشان این است که اختیار با خودش است، یا روز به روز مبلغی را مشخص کند و درتمام سال باید همان مقدار را بدهد مگر اینکه بخواهد بیشتر بدهد؛ البته اختیار با خودش است اما کمتر ازآن نباید بدهد.
هر هفته صدقه دهد، هرماهی چهار هفته است، و در سال حدود 48 هفته میشود. اگر روز به روز یا هفته به هفته صدقه نمیدهد، میتواند ماهیانه بپردازد، دیگر دوماه یک مرتبه را بیان نکردهاند. مبلغش چقدرباشد؟ به حسب اشخاص فرق میکند، اغنیا باید بیشتر بدهند همانطور افرادی که غنیّ هستند در فطریه باید پول برنج بدهند، آنهایی که وضع مالی و اقتصادیشان خوب است نباید مثل دیگران پول سه کیلو گندم را بدهند.
بعضی از فقها قوت غالب را گفتهاند؛ مثلاً شمالیها که برنج کار هستند و بیشتر برنج میخورند و کیسههای برنج برای یک سال ذخیره میکنند فطریه را از برنج بدهند. ذخیره مؤونه برای یکسال اشکال ندارد ولی اگر آخرسال زیاد آمد خمس تعلق میگیرد و حق معلوم را مخفیانه به صاحبش برساند بهتر است.
«لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ»؛ باید سائل را بشناسی! فطریه را نمیشود به هرسائلی داد، سائل درخواست میکند، دستش را دراز میکند، حرفهایی هم میزند، ممکن است سندهایی هم برای شما ارائه دهد یا نوشتهای از دفترمرجع بیاورد بگوید من مستحقم، باید مطمئن شوی که واقعاً مستحق است؛ چون گداهایی حرفهای هم داریم.
همانطور که غیر سائل طمع دارد و پول روی پول ذخیره میکند، برخی سائلان نیز طمع دارند و میخواهند پول زیاد کنند. شبی درمشهد مقدس در خیابان راه میرفتیم یکی آمد و مدام گریه و زاری کرد و چیزی به او دادیم، شب بعد همانجا گدایی میکرد. قرآن میفرماید: (وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ)؛[8] و سؤال کننده را از خود مران. مراد از آیه، سائلی است که مستحق شرعی باشد.
سر برون كن از دريچه جان ببين عشاق را
از صبوحيهاى شاه آگاه كن فساق را
از عنايتهاى آن شاه حياتانگيز ما
جان نو ده مر جهاد و طاعت و انفاق ما[9]
برگرفته از کتاب توشه سالکان
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. امام خمینی، توضیح المسائل، ص 282.
[2]. توبه (9)، آیه 60.
[3]. ابو المجد مجدود بن آدم سنايى، حديقة الحقيقة و شريعة الطريقة، ص 231.
[4]. امام خمینی، توضیح المسائل، ص 303.
[5]. اعلی (87)، آیه 14-15.
[6]. امام خمینی، توضیح المسائل، ص 303.
[8]. ضحی (93) ، آیه 10.
[9]. مولانا، ديوان كبير شمس، ص 105.
