سالک باید نمازهای پنجگانه خود را نگهداری و حفظ کند. منظور از محافظت بر نماز؛ یعنی انجام دادن نماز با آداب و مستحباتش. اگر انسان نمازش را بدون عذر از اول وقت به تأخیر بیندازد چنین شخصی دیگر سالک نیست.
سالک به کسی میگویند که مستحبات را حتماً رعایت کند. عذر موجه و شرعی مانند این است که سالک، پدر یا مادر بیماری دارد میگوید پسرم تو الان اینجا نزد من باش، وقت نماز هم هست، اینجا اطاعت از پدر و مادر واجب است.
آیات فراوانی به مسئله نماز پرداختهاند که تعدادی از آنها را بیان میکنیم. ضایع کردن نماز سبب میشود انسان به پیروی از خواستههای نفسانی کشیده شود. (فَخَلَفَ مِنبَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَوةَ وَ اتَّبَعُوا الشهوَاتِ)؛[1] اما پس از آنان، فرزندان ناشايستهاى روى كار آمدند كه نماز را تباه كردند، و از شهوات پيروى نمودند؛ و بزودى (مجازات) گمراهى خود را خواهند ديد!
کسانی که تجارت و معامله آنان را از نماز منصرف نخواهد کرد از روز قیامت ترس دارند. (رِجالٌ لا تُلْهيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إيتاءِ الزَّکاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصار)؛[2] مردانى كه نه تجارت و نه معاملهاى آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و اداى زكات غافل نمىكند؛ آنها از روزى مىترسند كه در آن، دلها و چشمها زير و رو مىشود.
خوشا آنانکه الله یارشان بی
بحمد و قل هو الله کارشان بی
خوشا آنانکه دائم در نمازند
بهشت جاودان بازارشان بی[3]
قرآن برای انذار نماز گزاران نازل شده است. (وَ هذا کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُري وَ مَنْ حَوْلَها وَ الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ)؛[4] و اين كتابى است كه ما آن را نازل كرديم؛ كتابى است پربركت، كه آنچه را پيش از آن آمده، تصديق مىكند؛ (آن را فرستاديم تا مردم را به پاداشهاى الهى، بشارت دهى،) و تا (اهل) أمّ القرى [مكّه] و كسانى را كه گرد آن هستند، بترسانى! و آنهایی را كه به آخرت ايمان دارند، و به آن ايمان مىآورند؛ و بر نمازهاى خويش، مراقبت مى كنند!
سهل انگاران در نماز مورد توبیخ الهی قرار گرفتهاند. (فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ)؛[5] پس واى بر نمازگزارانى كه در نماز خود سهلانگارى مىكنند.
نماز کلید بهشت است. «قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم): الدعاء مفتاح الرحمة، و الوضوء مفتاح الصلاة، و الصلاة مفتاح الجنة»؛[6] رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دعا کلید رحمت، وضو کلید نماز و نماز کلید بهشت است.
نماز اول وقت
روایات به نماز اول وقت، اهمیت فراوان دادهاند. «عبد اللّه بن سنان عن أبي عبد اللّه(علیه السلام) قال سمعته يقول لكل صلاة وقتان و أول الوقت أفضله و ليس لأحد أن يجعل آخر الوقتين وقتا إلا في عذر من غير علة»؛[7] راوی میگوید: شنیدم امام صادق(علیه السلام) فرمود: برای هر نمازی دو وقت است و اول وقت با فضیلتتر است و شایسته نیست کسی در آخر وقت نماز بخواند مگر اینکه معذور باشد.
نماز اول وقت عجله در کار خیر است، خداوند عجله در کار خیر را دوست دارد؛ بنابراین خداوند نماز اول وقت را دوست دارد. «عن زرارة قال: قلت لأبي جعفر(علیه السلام) أصلحك اللّه وقت كل صلاة أول الوقت أفضل أو أوسطه أو آخره، فقال أوله إن رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) قال إن اللّه(عز و جل) يحب من الخير ما يعجل»؛[8] زراره گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره اوقات نماز پرسیدم، اول وقت، وسط وقت و آخر وقت کدام یک افضل است. فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداوند(عز و جل) عجله در کار خیر را دوست دارد.
اذان و اقامه
سنتهایی در شریعت برای نماز وضع شده است. از جمله سنتها گفتن اذان و اقامه است. اگر دو نماز را با هم بخوانیم اذان برای نماز اول کافی است و برای هر دو نماز اقامه میگوئیم ولی اگر نماز ظهر را در وقت ظهر و نماز عصر را در وقت عصر بخوانیم، اینجا برای هر نمازی اذان و اقامه لازم است.
اذان و اقامه واجب نیست ولی گفتن اذان و اقامه در هر نماز مستحب مؤکد است؛ یعنی کسی که ترک کند، ثواب فراوانی را از دست داده است.[9] برخی از جوانها با اینکه وقت دارند به نظرشان میآید که چون اذان و اقامه واجب نیست اللّهاکبر میگویند و وارد نماز میشوند، اما اینطور نماز خواندن درست نیست؛ لذا باید نماز را با سنتهایی که در شریعت وارد شده انجام داد.
كلمه اذان در قرآن آمده است: (وَ أَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ)؛[10] و اين، اعلامى است از ناحيه خدا و پيامبرش به (عموم) مردم در روز حج اكبر [روز عيد قربان] كه: خداوند و پيامبرش از مشركان بيزارند!
اما اذان به معناى فقهى (جملات مخصوص متفاوت) در آيات قرآن كريم نيامده است، زيرا قرآن كريم، كتابى است كه فقط كليات تمام چيزهايى كه برگشتش به هدايت مردم است، در آن ذكر شده است و بيان جزئيات دين و احكام مربوط به آن بر عهدۀ رسول اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان معصوم(علیهم السلام) است.
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)؛[11] اى كسانى كه ايمان آوردهايد! هنگامى كه براى نماز روز جمعه اذان گفته شود، بهسوى ذكر خدا بشتابيد و خريد و فروش را رها كنيد كه اين براى شما بهتر است اگر مىدانستيد.
كلمه «نودى» از ماده «نداء» به معناى «بانگ برآوردن» است که در اينجا به معناى اذان است؛ چنانكه در آيه ديگرى نيز مىخوانيم: (وَإِذٰا نٰادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ يَعْقِلُونَ)؛2 هنگامى كه (اذان مىگوييد، و مردم را) به نماز فرا مىخوانيد، آنرا به مسخره و بازى مىگيرند؛ اين به سبب آن است كه آنها جمعى نابخردند.
ثواب مؤذن
اذان گفتن ثواب فراوانی دارد تا آنجا که مؤذن با پیامبران محشور میشوند.«قال النبي(صلی الله علیه و آله و سلم)… يحشر المؤذنون من أمتي مع النبيين و الصديقين و الشهداء و الصالحين»؛[12] پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مؤذنان از امتم با پیامبران، راستگویان، شهدا و صالحان محشور خواهند شد.
تکرار اذان همراه مؤذن در هر حال خوب است. «عن أبي بصير قال: قال أبو عبد اللّه(علیه السلام) إن سمعت الأذان و أنت على الخلاء فقل مثل ما يقول المؤذن و لا تدع ذكر اللّه(عز و جل) في تلك الحال لأن ذكر اللّه حسن على كل حال»؛[13] ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود: اگر هنگامی که در توالت هستی و مؤذن اذان میگوید تکرار کن و ذکر خدا را در هیچ حالی ترک نکن زیرا ذکر اللّه در هر حالتی خوب است.
درهای آسمان هنگام اذان گشوده میشود.«روی عن علي(علیه السلام): تفتح أبواب السماء في خمسة مواقيت عند نزول الغيث و عند الزحف و عند الأذان و عند قراءة القرآن و مع زوال الشمس و عند طلوع الفجر»؛[14] دربهای آسمان در پنج زمان باز میشود هنگام نزول باران، جنگ با دشمن، اذان، قرائت قرآن، زوال خورشید و طلوع فجر.
هنگام اذان به درگاه الهی دعا کنیم. «قال أمير المؤمنين(علیه السلام): اغتنموا الدعاء عند أربع عند قراءة القرآن و عند الأذان و عند نزول الغيث و عند التقاء الصفين للشهادة»؛[15] امیر مؤمنان(علیه السلام) فرمود: در چهار زمان دعا را غنیمت بشمارید هنگام قرائت قرآن، اذان، نزول باران و هنگام روبرو شدن رزمندگان با دشمن برای شهادت.
تفاوت سنت با ادب
فرق سنت با ادب این است که برای سنت در شریعت امر و نهی وارد شده است و سنت همان پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و اسلام است ولی در ادب، امر و نهی شرعی نیست و مشایخ اخلاق و طریقت آن را وضع کردهاند. آداب اخلاقی اگر رعایت شود خوب است. از آداب نماز این است که نماز در جای خلوت باشد که هیچ چیز انسان را مشغول نکند. این ادب عرفانی و معنوی است که انسان بتواند قلبش را در حال نماز و مناجات با خدا حفظ کند.
نماز جماعت
یکی از سنتها این است که در صورت امکان، نماز به جماعت برگزار گردد. برای اهل سلوک خواندن نماز در خانه و به صورت فرادا درست نیست، کسی که اینجوری باشد از میدان سلوک بیرون میرود مگر اینکه ترک آداب و سنتهای نماز به ندرت و خیلی کم باشد؛ چون نیت و قصد او بر این است که همه آداب و سنتها را انجام دهد ولی اگر مستحب را عمداً ترک کند از سلوک بیرون رفته و این شخصی که مقید نیست سالک هم نیست.
خداوند به حضرت مریم(علیها السلام) دستور میدهد که نماز را به جماعت بخواند: (يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ و َاسْجُدِي وَ ارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ)؛[16] اى مريم! (به شكرانه اين نعمت) براى پروردگار خود، خضوع كن و سجده بهجا آور! و با ركوع كنندگان، ركوع كن.
نماز جماعت از سنتهای مؤکد است که در روایات بهطور خاص به آن پرداختهاند: انتظار نماز جماعت کفاره گناهان است. «عن أبي الحسن(علیه السلام) قال: انتظار الصلاة جماعة من جماعة إلى جماعة كفارة كل ذنب»؛[17] از امام کاظم(علیه السلام) روایت شده است: بعد از نماز جماعت منتظر نماز جماعت بعدی بودن، کفاره هر گناهی است.
نماز پشت سر عالم همانند نماز پشت سر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) است. «عن النبي(صلی الله علیه و آله و سلم) قال: من صلى خلف عالم فكأنما صلى خلف رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم)»؛[18] پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر که پشت سر عالم نماز بخواند مثل این است که پشت سر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نماز خوانده است.
نماز جماعت در مسجد تأکید بیشتری دارد. «قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) من مشى إلى مسجد من مساجد اللّه(عز و جل) فله بكل خطوة يخطوها حتى يرجع إلى منزله عشر حسنات و محي عنه عشر سيئات و يرفع له عشر درجات و من حافظ على الجماعة حيث ما كان مر على الصراط كالبرق اللامع في أول زمرة مع السابقين و وجهه أضوأ من القمر ليلة البدر و كان له بكل يوم و ليلة حافظ عليها ثواب شهيد»؛[19]
پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر که به مسجد برود تا زمانی که به خانهاش برگردد برای هر گامی که بر میدارد ده حسنه به او میدهند و ده گناه از او محو میشود و ده درجه بالا می رود و هر که محافظت بر نماز جماعت داشته باشد همانند نور درخشان در اولین مرحله به همراه سبقت گیرندگان از پل صراط میگذرد و صورتش همانند ماه شب چهارده میدرخشد و برای هر شب و روزی که در نماز جماعت شرکت کرده است ثواب شهید به او میدهند.
نماز مغرب و عشاء در مسجد به جماعت مثل این است که تمام شب بیدار بوده است. «قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) … فمن صلى المغرب و العشاء الآخرة و صلاة الغداة في المسجد في جماعة فكأنما أحيا الليل كله»؛[20] پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کسی که نماز مغرب و نماز صبح را در مسجد به جماعت بخواند مانند این است که تمام شب را احیا گرفته است.
با اضافه شدن تعداد افراد در نماز جماعت ثواب نماز افزایش پیدا میکند. نماز گزارها که از ده نفر بیشتر شدند شمارش پاداش آن از عهده بشر خارج است.
«قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) أتاني جبرئيل مع سبعين ألف ملك بعد صلاة الظهر فقال يا محمد إن ربك يقرئك السلام و أهدى إليك هديتين لم يهدهما إلى نبي قبلك قلت و ما تلك الهديتان قال الوتر ثلاث ركعات و الصلاة الخمس في جماعة قلت يا جبرئيل و ما لأمتي في الجماعة
قال يا محمد إذا كانا اثنين كتب اللّه لكل واحد بكل ركعة مائة و خمسين صلاة و إذا كانوا ثلاثة كتب لكل واحد بكل ركعة ست مائة صلاة و إذا كانوا أربعة كتب اللّه لكل واحد بكل ركعة ألفا و مائتي صلاة و إذا كانوا خمسة كتب اللّه لكل واحد بكل ركعة ألفين و أربعمائة و إذا كانوا ستة كتب اللّه لكل واحد منهم بكل ركعة أربعة آلاف و ثمانمائة صلاة و إذا كانوا سبعة كتب اللّه لكل واحد منهم بكل ركعة تسعة آلاف و ست مائة صلاة
و إذا كانوا ثمانية كتب اللّه لكل واحد منهم بكل ركعة تسعة عشر ألفا و مائتي صلاة و إذا كانوا تسعة كتب اللّه لكل واحد منهم بكل ركعة ستة و ثلاثين ألفا و أربعمائة صلاة و إذا كانوا عشرة كتب اللّه لكل واحد بكل ركعة سبعين ألفا و ألفين و ثمانمائة صلاة فإن زادوا على العشرة فلو صارت السماوات كلها مدادا و الأشجار أقلاما و الثقلان مع الملائكة كتابا لم يقدروا أن يكتبوا ثواب ركعة واحدة
يا محمد تكبيرة يدركها المؤمن مع الإمام خير من ستين ألف حجة و عمرة و خير من الدنيا و ما فيها سبعين ألف مرة و ركعة يصليها المؤمن مع الإمام خير من مائة ألف دينار يتصدق بها على المساكين و سجدة يسجدهما المؤمن مع الإمام في جماعة خير من عتق مائة رقبة»؛[21]
پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: جبرائیل با هفتاد هزار فرشته بعد از نماز ظهر به نزد من آمد و گفت ای محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) پروردگارت سلام میرساند و دو هدیه برای شما فرستاده است که به پیامبران قبل از شما نداده است. گفتم: آن دو هدیه چیست؟ گفت: سه رکعت نماز وتر و نمازهای پنجگانه را به جماعت خواندن گفتم ای جبرئیل چه ثوابی در نماز جماعت برای امتم میباشد.
گفت: ای محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) زمانی که دو نفر نماز جماعت بخوانند خداوند برای هر رکعت ثواب 150 نماز را مینویسد و اگر سه نفر باشند برای هر رکعت ثواب ششصد نماز را مینویسد و اگر چهار نفر باشند برای هر رکعت ثواب 1200 نماز را مینویسد و اگر پنج نفر باشند برای هر رکعت ثواب 2400 نماز را مینویسد و اگر شش نفر باشند برای هر رکعت ثواب 4800 نماز را مینویسد
و اگرهفت نفر باشند برای هر رکعت ثواب 9600 نماز را مینویسد و اگر هشت نفر باشند برای هر رکعت ثواب 19200 نماز را مینویسد و اگر نه نفر باشند برای هر رکعت ثواب 36400 نماز را مینویسد و اگر ده نفر باشند برای هر رکعت ثواب 72800 نماز را مینویسد و اگر عدد نماز جماعت از ده نفر بگذرد اگر آسمانها مداد و درختان قلم و اجنه و انسانها نویسنده باشند نمی توانند ثواب یک رکعت از آن را بنویسند.
ای محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) تکبیر را که مؤمن درک کند بهتر از شصت هزار حج و عمره و هفتاد هزار برابر از دنیا و آنچه در آن است بالاتر است و یک رکعت نماز را که مؤمن با جماعت بخواند بهتر از صد هزار دینار طلا که به فقرا صدقه بدهد و سجده که مؤمن با امام جماعت انجام دهد بهتر از آزادی صد برده است.
صف اول نماز جماعت فضیلت بیشتری از سایر صفوف دارد. «و عن علي(علیه السلام) قال: أفضل الصفوف أولها و هو صف الملائكة و أفضل المقدم ميامن الإمام»؛[22] امام علی(علیه السلام) فرمود: با فضیلت ترین صف ها درنماز جماعت صف اول است و صف اول، صف ملائکه است و سمت راست امام جماعت افضل است. در نماز جماعت تا در صف اول جا هست کسی در صفهای بعدی اقتدا نکند.
«و عن علی(علیه السلام) أنه قال: سدوا فرج الصفوف من استطاع أن يتم الصف الأول و الذي يليه فليفعل فإن ذلك أحب إلى نبيكم و أتموا الصفوف فإن اللّه و ملائكته يصلون على الذين يتمون الصفوف»؛[23] امام علی(علیه السلام) فرمود: فاصله خالی صفوف را پر کنید، کسانی که میتواند صف اول را کامل کند؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) این کار را دوست دارد و خدا و ملائکه بر کسی که صفوف را تکمیل میکند درود میفرستند.
بیاعتنایی به مستحبات
مراجع تقلید در احکام نماز جماعت فرمودند: حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بىاعتنائى جایز نیست و سزاوار نیست كه انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک كند.[24] ترک مستحبات از روی بیاعتنایی و هتک حرمت جایز نیست؛ مثلاً برای مسجد و نماز جماعت، حرمتی قایل نیست و به خیلی از مستحبات بیتوجهی میکند و همیشه میگوید: این مستحب است رهایش کن! و ما فقط واجبات را انجام میدهیم. نیت انجام مستحب ندارد و با افراد مختلف حرف میزند و از حرفهایش معلوم است که به مستحبات توهین میکند.
مستحب را چه کسی گفته است؟ خدا گفته است، پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) گفته است، ائمۀ معصومین(علیهم السلام) گفتهاند. آیا ما میتوانیم به کلام ائمه اطهار(علیهم السلام) توهین کنیم و بگوییم رهایش کن؟ این بیحرمتی، بیادبی و نوعی استخفاف است و استخفاف هم حرام است، استخفاف به کلام معصومین(علیهم السلام) حرام است؛ بنابرین باید خیلی مواظب باشیم که کارمان به آنجا نرسد.
خیلی از عوام الناس هستند که به مسایل شرعی اهمیت نمیدهند و در بیابان جهالت، سرگردانی و ضلالت به سر میبرند. طلبهای که میگوید من سالک هستم، سرباز امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) هستم و نان امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را میخورد و از مزایای مدرسه علمیه استفاده میکند ولی بیتوجهی میکند و نماز شبش را نمیخواند، مستحبات را رعایت نمیکند حالش میشود حال عوامی که اصلاً مسأله را نمیدانند و در جهالت و ضلالت هستند.
این شخص طلبه که مدعی است من اهل سلوک و اخلاق هستم ولی رعایت نمیکند با آن عوامی که هیچ چیز سرشان نمیشود مساوی است. بلکه به نظر ما این شخص از عوام هم در پیشگاه خدا گناهش بیشتر است؛ چون عالماً و عامداً تارک است. هم میداند و هم از روی تعمد ترک میکند و شامل این حدیث است: «عن أبي عبد اللّه(علیه السلام) قال:… يغفر للجاهل سبعون ذنبا قبل أن يغفر للعالم ذنب واحد»؛[25] امام صادق(علیه السلام) فرمود هفتاد گناه از جاهل بخشیده می شود قبل از آنکه یک گناه از عالم آمرزیده شود.
برگرفته از کتاب توشه سالکان
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
[1]. مریم (19)، آیه 59.
[3] .بابا طاهر عریان، دوبیتی شماره 313.
[4]. انعام (6)، آیه 92.
[5]. ماعون (107)، آیات 4-5.
.[6] شيخ بهايى، مفتاح الفلاح، ص 4.
[7]. کلینی، كافی، ج 3، ص 274.
[8]. همان.
[9]. امام خمینی، نجاة العباد، ص 97.
[10]. مائده (5)، آیه 58.
[11]. جمعه (62)، آیه 9.
[12]. همان، ص 377.
[13]. شیخ حرعاملی، وسائل الشيعة، ج 1 ص 314.
[14]. همان، ج 7، ص 65.
[15]. همان، ص 64.
[16]. آل عمران (3)، آیه 43.
[17]. علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج 85،ص 9.
[18]. شیخ حر عاملی، وسائل الشيعة، ج 8، ص 348.
.[19] علامه مجلسى، بحار الأنوار، ج 85، ص 3.
[20]. شیخ صدوق، أمالي، ص 198.
[21]. علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج 85، ص 15.
[22]. نعمان بن محمد، دعائم الإسلام، ج 1، ص 155.
[23]. همان.
[24]. سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع (13مرجع)، ج 1، ص 768.
[25]. کلینی، كافی، ج 1، ص 47.
