شرح فرازی از دعای افتتاح (فرمانروایی مطلق الهی)
«اَلْحَمْدُ لِلّهِ مالِکِ الْمُلْکِ مُجْرِى الْفُلْکِ مُسَخِّرِ الرِّیاحِ فالِقِ الإْصْباحِ دَیّانِ الدّینِ رَبِّ الْعَالَمین»؛ سپاس خدایی را که صاحب مُلک و مالک همه عوالم است، او به حرکت درآورندِه کشتیها، شکافنده سپیده صبح، حکمفرمای روز جزا و پروردگار عالمیان است.
در این جملهها با برخی کارها و اموریکه خداوند نسبت به عوالم مختلف انجام میدهد آشنا میشویم. وقتی میگوییم خداوند «مالِک الْمُلْک» است، باید توجه داشته باشیم که این مُلک محدود به زمین نیست بلکه شامل فرمانروایی در تمام عوالم اعم از مجرد و مادی میگردد.
مطلب دومی که در این فراز آمده ایناست که خداوند، «مُجْرِى الْفُلْکِ» است. سؤال این است که کشتیهای با عظمت را چه کسی به راه انداخته و در دریاهای مواج حرکت میدهد؟ آیا ناخدای کشتی این کار را انجام میدهد؟ بر اساس این فقره از دعای شریف آنکه کشتی را روشن کرده، به جریان انداخته و حرکت میدهد ناخدا نبوده، بلکه خداوند متعال ناخدای حقیقی کشتی است.
آنها که فقط ظاهر را دیده و مادیگرا هستند فکر میکنند موتور کشتی عامل حرکت بوده و ناخدا هم هدایتگر حقیقی کشتی است. خداوند در قرآن کریم میفرماید: «همین افراد وقتی در دریا با امواج سهمگین مواجه شده و در معرض هلاکت قرار میگیرند با گریه و زاری از خدا میخواهند که آنها را از مرگ نجات دهد و عجیب اینکه بعد از نجات یافتن و دریافت امداد الهی باز به مسیر منحرف و کارهای غلط خود برمیگردند.»[1]
درست است که این کشتی را انسانها با علم خود ساخته و ناخدا نیز آن را با تدبیر خود حرکت میدهد، اما آنکه به سازنده، علم و به ناخدا قدرتِ کنترل کشتی را داده کیست؟ مگر نفرمود: {عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ}؛[2] خداوند به انسان آنچه نمیدانست را آموخت. خداوند است که اگر اراده کند یک کشتی به مقصد میرسد و اگر اراده نکند نمیرسد؛ لذا ما نباید فقط به اسباب ظاهری توجه کنیم.
چرا ما معجزات و آیات خداوند را فقط در امور غیبی و خارقالعاده میبینیم و از این امور ظاهری غافلیم؟ آیا وجود خود ما یا فرزندان ما معجزه و نشانۀ حق بهحساب نمیآید؟! به قول استادمان آقای حداد(قدّس سرّه) همه چیز در این عالم معجزه است.
ما به دلیل عادی شدنِ یک سری امور، به دست غیب الهی توجهی نداریم همانطور که خیلی وقتها روشنایی روز را درک کرده و درعینحال از منشأ روشنایی که خورشید باشد غافل هستیم. باید دید چه قدرتی این جهانِ باعظمت را مدیریت میکند. در این فراز به امور مختلفی اشاره شد تا ما بیشتر به قدرت و نفوذ پروردگار در این عالم پی ببریم.
صفت بعدی که برای خداوند ذکر شده «مسخّر الرّیاح» است. ریاح جمع کلمه ریح به معنای باد است. از مسائل مهم در عالم طبیعت که شاید ما اصلاً به آن توجه نداشته باشیم مسئله بادها است. بادها انواع و آثار مختلفی دارند.
در قرآن کریم خداوند از بادها سخن به میان آورده و آنها را مایه بشارت معرفی کرده است: {وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَ لِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون}؛[3] و از آيات عظمت خدا اينكه بادها را نشانهای بر بشارت آمدن باران مىفرستد تا شما را از رحمتش بچشاند و سيراب كند و بهوسیله باد، كشتیها را به فرمانش حركت دهد و از فضل او بهره گيريد؛ شايد شكرگزارى كنيد.
درجای دیگر میفرماید: {وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِين}؛[4] ما بادها را براى بارور ساختن (ابرها و گياهان) فرستاديم و از آسمان آبى نازل كرديم و شما را با آن سيراب ساختيم، درحالیکه شما توانايى حفظ و نگهدارى آن را نداشتيد.
از دیگر فواید بادها، به حرکت در آوردن ابرها و رساندن باران به مناطق مختلف است: {وَ اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها كَذلِكَ النُّشُور}؛[5] خداوند كسى است كه بادها را فرستاد تا ابرهايى را به حركت درآورند، سپس ما اين ابرها را بهسوی زمينِ مردهاى رانديم و بهوسیله آن، زمين را پس از مردنش زنده مىكنيم؛ رستاخيز نيز همینگونه است، اما همین باد که اینقدر منافع دارد گاهی برای یک قوم تبدیل به عذاب شده و تمام خانهها و آبادانیها را از بین میبرد.
تمام بادها، چه آنها که بشارت و رحمت است و چه آنها که اسباب عذاب است در تسخیر خداوند متعال بوده و او مسخّر الریاح است.
صفت بعدی در این فراز«فالِقُ الإصباح» است. خداوند شکافندۀ صبحدم است. چه کسی جز خداوند میتواند از دل تاریکی شب، سپیدۀ صبح را بیرون آورد؟ اگر قرار باشد تاریکی شب ادامه پیدا کند چه اتفاقی خواهد افتاد و چه کسی قدرت از بین بردن آن را دارد؟ این لطف خداوند است که ما هرروز سپیده صبح را مشاهده کرده و با روشن شدن هوا به زندگی و کسب وکار خود میپردازیم؛
لذا ادعیه خاصی برای صبحگاه واردشده است. ازجمله این دعاها، دعای صباح امیرالمؤمنین(علیه السلام) است که اینگونه آغاز میشود: «اللّهُمَّ يامَنْ دَلَعَ لِسانَ الصَّباحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِه»؛ خداوندا! ای آنکه زبان صبحدم را به بیان فروزندهاش ظاهر ساختی. حضرت در اینجا سپیدۀ صبح را به شخصی که دارد با دیگران صحبت میکند تشبیه فرموده و این معنا، جای تأمل دارد.
در دعای دیگری که صبح خوانده میشود میگوییم: «أَصْبَحْتُ اللَّهُمَّ مُعْتَصِماً بِذِمَامِكَ الْمَنِيع»؛[6] خدایا! من درحالیکه به پناهگاه محکم و استوار تو پناه جستهام وارد صبحگاه شدهام. خداست که ما را وارد شب و روز یا خواب و بیداری میکند و اوست که نگهدار و مراقب ماست و بنده باید همیشه به این منعم توجه داشته باشد.
در ادامه میگوییم خداوند متعال «دَیّانُ الدّین و ربُّ العالمین» است. دین در این موارد به معنای سرسپردگی و تسلیم است. روز قیامت را از آن جهت یومالدین میگویند که همه مخلوقات در آن سر تعظیم فرود آورده و تسلیم حق خواهند بود. دیان الدین یعنی کسیکه حاکم بر همه مخلوقات بوده و همه محکوم به حکم او هستند.
«رَبُّ الْعَالَمین» هم اشاره به این دارد که خداوند نه فقط ربّ و مدبّر این عالمی که ما در آن قرار داریم، بلکه ربّ و مدبّر تمام عوالم است. ما عوالم متعدد و در واقع بینهایتی داریم که اصلاً از آنها خبر نداریم. مگر علم ما چقدر است که از همهچیز خبر داشته باشیم؟ مگر نفرمود: {وَ ما أُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَليلاً}؛[7] و جز اندکی از دانش به شما داده نشده است.
هرچقدر بشر در علم و دانش پیشرفت کرده و به اعماق زمین یا اوج آسمانها برود بازهم جز بخش اندکی از این عالم را نخواهد شناخت. این خداوند متعال است که تمام عالم هستی را با این عظمت آفریده و مدیر و مدبّر آن است.
برگرفته از کتاب سرچشمه راز و نیاز شرح دعای افتتاح
تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی(دامظله)
علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:
- {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُوراً}. اسراء (17)، آیه 67.
[2]. علق (96) آیه 5[2].
[3]. روم (30)، آیه 46.
[4]. حجر (15)، آیه22.
[5]. فاطر (35)، آیه 9
[6]. مفاتیح الجنان، تعقیبات نماز صبح.
[7]. اسراء (17)، آیه 85.
